وقتی رتبه‌ی مرحله‌ی اولم آمد، مدیر مدرسه‌مان (اسمش آقای مظفری بود، اصالتا خرمشهری و بسیار با کلاس و با شخصیت) زنگ زد به خانه‌مان و پرس و جویی کرد که چه رشته‌ای می‌خواهی بروی و کمی سعی کرد که رایم را بزند که نروم کامپیوتر و به جایش بروم معماری. در جواب من که عشق های‌تک بودم و عزم جزم داشتم برای کامپیوتر شریف و برایش بهانه آوردم که «به معماری علاقه ندارم»، گفت که «انتخاب رشته مثل زن گرفتنه، اول انتخاب می‌کنی بعدا علاقمند می‌شوی!». آخرش که من زیر بار نرفتم و کار خودم را کردم ولی هر وقت احساس پیری حرفه‌ای زودرس می‌کنم یا هر وقت که پای ساختمانی می‌ایستم و می‌بینم که عظمتی، شکوهی، جذبه‌ای، چیزی در معماری‌اش هست که جذبم می‌کند ولی درکش نمی‌کنم، یاد آن نصیحت آقای مظفری می‌افتم و بگویی نگویی کمی هم پیشیمان می‌شوم.

تازه‌ترین باری که این احساس پشیمانی به من دست داد، همین دو-سه هفته پیش بود که در بازگشت از شیراز، نرسیده به آباده، سری به کاروانسرای «خان خوره» زدیم و همان سوال پیش ذهنم بود که چه نکته‌ای در معماری این کاروانسرا هست که اینقدر جذّابش کرده؟

همه‌ی کاروانسراهایی که پیش از این دیده بودم، یک بنای مستطیل یا مربع‌شکل بودند، با یک حیاط بزرگ در وسط و یک سری اتاق (معمولا با کمی ارتفاع از سطح) دور تا دور این حیاط.

«خان خوره» هشت ضلعی بود با طرحی تقریبا شبیه به چیزی که این پایین کشیده‌ام:

چهار تا هشت ضلعی تودرتو را در نظر بگیرید، داخلی‌ترین هشت ضلعی می‌شود حیاط وسط کاروانسرا و بیرونی‌ترین می‌شود دیوار خارجی آن.

حالا کمی با فضاهای ناشی از این هشت ضلعی‌ها بازی کنیم… اول به چهار ضلع روبروی هم، چهار مستطیل اضافه کنیم. یکی‌شان می‌شود ورودی کاروانسرا و سه‌تای دیگر می‌شوند سه اتاق بزرگ و تراس این اتاق‌ها و کنارشان هم دو اتاق کوچکتر. دو طرف ورودی هم دو دایره‌ی سیاه بگذاریم به جای دو برج نگهبانی.

این عکس ورودی و برج‌های نگهبانی از بیرون،

و این هم عکس از داخل حیاط، ضلع روبروی در را نشان می‌دهد.

توی هر ضلع خالی مانده، سه اتاق کوچک مشرف به حیاط هست.

سه تای سمت راست اتاق‌اند، سمت چپی یک راهرو است که پایین‌تر می‌بینید:

جالب‌ترین فضای کاروانسرا، پشت این اتاق‌هاست و بجز یک ورودی کوچک که به حیاط باز می‌شود راهی به بیرون ندارد. (هواکش‌های توی سقف را راه به بیرون حساب نکرده‌ام)

یک عکس از راهرو ورودی:

از فضای داخلی، «دم» فضا:

از فضای داخلی، «کمر» فضا:

البته یک فضای مستطیل شکل هم به یکی از دیوارهای کاروانسرا چسبیده و سه اتاق بزرگ هم دارد که از روی تزئینات آجری‌اش فکر می‌کنم الحاقی و مربوط به دوره‌ی قاجار باشد.

دیگر جانم برایتان بگوید که نزدیک این کاروانسرا یک پایگاه نیروی هوایی هست…

که دژبانی‌اش هم صد متری بیشتر با کاروانسرا فاصله ندارد.

به همین دلیل سربازان پادگان عادت دارند که سری هم به کاروانسرا بزنند و نام و نام خانوادگی و نام شهر و زمان اعزام و مدت باقیمانده از خدمت‌شان را روی در و دیوار کاروانسرا یادداشت کنند.

از پشگل‌های کف حیاط می‌شود حدس زد که احتمالا کاروانسرا کاربری آغل هم دارد.

و اهالی روستاهای همسایه از این مترسک نترسیده‌اند:

* نویسنده : علی گنجه‌ای
وب سایت/ وبلاگ : نوشته های بی خواننده
تمامی حقوق برای نویسنده  محفوظ است

1. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
2. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
3. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس
4. آثار باستانی آباده: کاروانسرا و قلعه ایزدخواست
5. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا
6. آثار باستانی آباده: چهارطاقی ساسانی؛ باغ امیدسالار؛ قبورخورشیدی

:. قسمت اول |  قسمت دوم |  قسمت سوم |  قسمت چهارم .:

کاروانسرای ایزدخواست :
این کاروانسرا در شمال شرقی رودخانه ایزدخواست بنا شده است و می گویند یکی از ۹۹۹ کاروانسرایی است که شاه عباس صفوی در دوران تبعیدش بنا کرده است. این کاروانسرا از لحاظ زیبایی و استحکام و وسعت یکی از کاروانسرا های نمونه در نوع و زمان خود می باشد.( طول هر ضلع کاروانسرا ۳۵ متر است ).
این بنا در زمینی به مساحت ۴۰۰۰ متر واقع شده است . در ردیف جلو در اطراف حیاط در ضلع های شمالی و شرقی و همچنین جنوبی ۲۰ باب اتاق در ابعاد ۳×۳ متر واقع شده است که هر اتاق دارای ایوانی به مساحت ۷/۵ متر می باشد.
در پشت این اتاق ها و ایوان ها ، انبار ها و طویله های وسیع ساخته شده است که تعداد آن ها به هشت باب می رسد . درب کاروانسرا در وسط ضلع جنوبی قرار دارد و دارای سرسرایی به بلندی۱۰ مترمی باشد . در طبقه دوم بالای سرسرا یک ساختمان شامل تالار و چند اتاق دیگر ساخته شده است که در پشت نمای سر در ورودی قرار گرفته است و در ایوان در طرفین آن می باشد .راه ورود به طبقه بالا از طریق پله های سمت چپ و راست درب ورودی است.
در قسمت جنوبی کاروانسرا یک ردیف اتاق های کوچک دیده می شود و در طرفین ضلع غربی داخل کاروانسرا  سه اتاق با سردر وجود دارد . این کاروانسرا با وجود اینکه در مجاورت رودخانه بنا شده است ولی خود دارای چاه آب ، حمام و دستشویی بوده و به احتمال زیاد از بعضی اتاقها به عنوان مغازه استفاده می شده است. کف حیاط و ساختمان از شمال به جنوب در عمق زمین کول های سفالی تعبیه شده که احتمالا کانال زه کشی یا قناتی بوده است.  کف اتاق ها و ایوان ها ۷۰ سانتی متر بالاتر از حیاط می باشد و کف آنها و همچنین دور تادور حیاط با آجر فرش شده است .
روی  بام کاروانسرا در سال های اخیر کاهگل کرده اند و برای نگهداری و حفظ آن در ضلع شمال غربی دو دیوار ستونی محکم ساخته اند تا در مقابل ترک خوردگی و نشت ،این قسمت را محافظت نماید . مصالح این ساختمان در ‍ پی ها  سنگ ،خاک رس ، آهک و دیگر قسمت ها از آجر  استفاده شده است.
ملات آن خاک ، گچ و سقف ها با آجر طاق زده شده است و دور تا دور دیوار بام ،دیواری به ارتفاع یک متر کشیده اند.زمین این بنا و گل مصرفی آن را شاه عباس صفوی از زمین دار های اطراف خریداری و بنا نموده است. بالای سردر کاروانسرا کتیبه کاشی کاری شده ای با زمینه آبی رنگ وجود دارد .که سمت شمالی سرسرا در اثر مرور زمان و باد و باران فرسوده شده و قسمت هایی از آن فرو ریخته  و روی آن را گچ مالیده اند. اما قسمت جنوبی سالم است و متن زیر روی آن نوشته شده است :
«قَالَ الله تَبارکْ و تَعالی و لایَةِ علی اَبی طالِب حِصْنی مَن دَخَلَ النار. فی اَیامِ الدُولةِ السُلطانِ الاعظَم وَ الخاقانِ الامر روحُ المُعَظم الامه الِاسلامی. کَلْبِ آستانِ عَلی ابی طالبُ عباس الحَسَنی المُوسی الصفوی خَلد اله مَعالی مَکانه»
از این متن یقین می گردد که این کاروانسرا به دستور شاه عباس صفوی ساخته شده است. از آنچه منقول است در شبی نادر شاه در قلعه ایزدخواست مهمان حاج محمد سعید بوده است و لشکریان او در این کاروانسرا سکونت کرده بودند ، بارش برف شروع شده و هوا سرد می شود که لشکریان نادر شاه درب های کاروانسرا را خارج کرده و می سوزانند و بعد ها درب دروازه پایینی قلعه را نصب می کنند.
از این کاروانسرا در سال های ۱۲۵۰ تا ۱۳۲۴ شمسی به عنوان پاسگاه و ژاندارمری استفاده می شده است و پس از آن زیر نظز اداره اوقاف آباده بوده است . که در آن زمان حیاط این کاروانسرا آسفالت شده و به عنوان زمین فوتبال و ورزشی مورد استفاده قرار گرفته بوده و در آن زمان خسارت ها و زیان هایی به این محل وارد شده است . در حال حاضر این بنا زیر نظر میراث فرهنگی می باشد و راهنمایی نیز برای آن در نظر گرفته شده است.

قلعه ایزدخواست:
این قلعه بر بالای تپه مرتفعی بر فراز دره تنگی قرار دارد و درب ورودی قلعه در ضلع جنوبی آن واقع و تنها راه ورود به درون آن به وسیله پل متحرکی که در جلو قلعه نصب شده است بوده  . این پل برای منع از ورود اغیار به درون قلعه متحرک بوده اما در زمان حاضر این پل ثابت است.

درون قلعه داری خانه های کوچک و کوچه های پر پیچ و خمی است که اغلب کوچه ها مسقف و تمام ساختمان های آن تو در تو و با خشت های چهار گوشی که به خشت گبری معروف هستند ساخته شده است.
در قسمت خاوری قلعه مسجد کوچکی موجود است که در آن منبری نصب شده  .( این مسجد قبلا آتشکده بوده است . ) به طوری که سکنه اظهار می کنند این مسجد دارای ایوانی در قسمت خاوری بوده که در نتیجه زلزله همراه با بدنه خاوری قلعه به دره سقوط نموده و پس از آن یکی از بانوان محل وسیله احداث دیوار، بدنه مسجد را محصور نموده است. اهالی این منطقه اعتقاد دارند که امام حسن (ع) در این مسجد نماز خوانده اند.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی )

1. بازدید از قلعه ایزدخواست با اعمال شاقه/ خطر سقوط در کمین گردشگران
2. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس
3. کاروان‌سرای خان‌خوره
4. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
5. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
6. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا

:. قسمت اول |  قسمت دوم |  قسمت سوم .:

برج نور بخش
این برج روی لبه ی شرقی دره ی ایزدخواست و در شمال شرقی کاروانسرای شاه عباسی روی برآمدگی ساخته شده است. این برج به دستور نور بخش فرمانده تعدادی نظامی بنا گردیده است . می گویند مصالح آن را از زمین ها و باغستان های رو به روی برج و از ته دره از کمر های شنی تا روی بلندی حمل نموده و آن را ساخته اند.
نام نور بخش روی برج با گچ و دست خطی درشت نقش بسته است . این افراد نظامی برای تامین جاده ها و منطقه ، در کاروانسرا و برج مستقر بوده اند. ساختمان برج به شکل استوانه و کنگره دار است و هنوز سالم و پابرجاست.

حمام باستانی

این حمام نیز در قلعه باستانی قراردارد که در مغرب آن و در خیابان اصلی بنا شده است . طول زیر بنای آن ۲۰ متر و عرض آن کمتر از ۱۰ متر است. درب ورودی حمام از داخل کوچه و شمال شرقی صحن رختکن واقع است داخل صحنی؛ رختکن حمام است و دارای چهار طاق چشمه ای ، یک طاق گنبدی شکل در وسط که بر روی چهار ستون سنگی واقع شده است.
قاعده این ستون ها به شکل مربع و ۵۰ سانتی متر می باشد. نبش گوشه های ستون ها پخ شده است و فاصله داخل هر ستون سنگی با ستون بعد به شکل مربع ۳/۵ متر مربع است .
سقف گنبدی وسط رختکن بر روی طاق هلال رواق ها و چهار ستون سنگی مدور گنبدی طاق زده شده است .
وسط صحن رختکن یک حوض چند ضلعی به قطر ۱۲۰ سانتی متر و گودی ۶۰ سانتی متر به اضافه اینکه دور تا دور حوض آب نما و پاگردی به گودی ۲۰ سانتی متر و از طرف پهنا ۳۰ سانتی متر می باشد.
کف رواق ها حدود ۵۰ سانتی متر از اطراف خارج حوض بالاتر ساخته شده است و داخل خزانه ۲/۵ در ۳ متر است که در وسط قرار دارد و در طرف شمال آن آب انبار می باشد.
دستشویی و نوره کش در جنوب خزانه قراردارد و از طریق راهرو صحن رختکن و گرمخانه به پشت حمام راه داشته است.این قسمت ها به شکل طاق چشمه ای زده شده است.
حمام و معماری آن از زمان صفویه بوده است و روی سطح جنوبی ستون سنگی شمال غرب صحن رختکن حمام تاریخ اتمام آن را که مطابق با « غره شهر رجب المجرب سنه ۱۱۱۰ » دیده میشود همچنین نوشته ای به مضمون « آمرزیده باد هر کس که وارد شود و روح آقا مختارا (آقا محمد قرچقه ) به فاتحه یاد کند ».
این حمام یکی ازمیراث های فرهنگی سیصد سال پیش است واکنون گل اندود آن از میان رفته و آجر های سقف پدیدار گشته است . نقل است که سازنده این حمام شخصی بوده که عازم سفر حج بوده است و گویا حمام قبلی خراب و از کار افتاده بوده و قابل تعمیر نبوده است و این فرد فکر می کند اگر پول زیارت خود را در سختن حمام صرف کند بهتر است شاید او آقا مختار بوده است.

پل کاروانسرا
این پل رو به روی کاروانسرای شاه عباسی قرار دارد که بر روی رودخانه بنا شده است . این پل همزمان با کاروانسرا ساخته شده است و همچنان محکم و استوار می باشد. تا سال ۱۳۴۰ ه.ش مورد استفاده وسایل نقلیه سبک و سنگین قرار می گرفته است . قسمت هایی از این پل در سال ۱۳۳۵ ه.ش در اثر سیلی که بزرگترین ویران کننده اماکن تاریخی بود از بین رفته است و دوره های بالای آن را خراب کرد.
مصالح پل از سنگ ، خاک ، آهک ، آجر و گچ می باشد . و دارای چند چشمه است. از زمان قدیم نقل شده است که چند رشته زنجیر برای مهار کردن پل به طرفین در داخل آن به کار برده شده است . این پل به ثبت آثار ملی رسیده است.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی )

1. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
2. آثار باستانی آباده: کاروانسرای شاه‌عباسی؛ خواجه‌عکاشه و کوه‌خواجه
3. آثار باستانی آباده: کلاه‌فرنگی؛ تیمچه‌صرافیان
4. کاروان‌سرای خان‌خوره
5. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
6. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس

قسمت سوم : چهار طاقی ساسانی ؛ باغ امید سالار ؛ قبور خورشیدی:

چهار طاقی ساسانی :
این چهار طاقی در اصل همان مسجد قلعه باستانی ایزدخواست است که در حال حاضر آن را به نام امام حسن (ع) می شناسند و عقیده دارند ایشان در این مسجد نماز خوانده اند . ماکسیم سیر باستان شناس معروف فرانسوی می نویسد: «نخستین مسجد در ایران بر فراز آتشکده ساسانی در قلعه ایزدخواست بنا گردیده است».
چهار طاقی ساسانی در نیمه شمالی و شرق کوچه قلعه قرار دارد و یکی از آتشکده های معروف فارس به تایید باستان شناسان، در زمان ساسانیان بوده و بعد از اسلام به مسجد تبدیل شده است. به احتمال زیاد تبدیل چهار طاقی به مسجد در زمان خلیفه دوم که فرماندهی لشکریان اسلام را امام حسن (ع) به عهده داشت رخ داده است.
ساختمان اصلی آتشکده به روی چهار ستون و به شکل چهار طاقی بلندی بوده است . طول هر ضلع قاعده ستون ها ۲/۵ متر و فاصله داخل این ستون تا ستون دیگر به شکل مربع ۳ متر می باشد. ارتفاع هر ستون تا پای طاق هلال ها ۴ متر و ارتفاع این هلال ها ۲متر است که گنبدی مدور آن ها را پوشانده . در کل ارتفاع آتشکده ۱۰ متر می شود.
تاریخ ساخت درب این مسجد به سال ۸۰۳ ه.ق در دوره اتابکان فارس بوده است.
در زمان صفویه طاق گنبدی آن را به اندازه ۲متر کوتاهتر کرده اند که از ابعاد کوچکتر آجرهای آن این تغییر محسوس می باشد.
جای درب مسجد، در گوشه شمال غربی داخل کوچه هنوز دیده می شود. بر اثر ترک خوردن صخره های شنی ، لبه ی شرقی آن و طاق مسجد تا پایین دیواره و پی ساختمان ترک خورده و در سال ۱۳۳۲ ه.ش به همراه قسمتی از صخره ها به دره سقوط کرده اما نیمه دیگر آن هنوز باقی است. در وسط طاق مسجد بشقاب کاشیکاری زیبا و با ارزشی وجود داشته که شخصی به کارگری مقداری پول می دهد که آن را از مسجد خارج و تحویل او دهد که در اثر بی توجهی به زمین افتاده و می شکند.
در دیوار شمال غربی داخل حیاط مسجد سنگی بوده که خطوطی روی آن نوشته بوده است که یک فرد خارجی در ازای مبلغی ، آنرا از دیوار خارج کرده و با خود می برد. داخل دیوار شمال غربی داخل کوچه سنگی صاف قرار دارد که خطوط ناخوانایی روی آن نوشته و مردم قدیم آن را می بوسیدند.
همچنین سنگ دیگری در دیوار کوچه اصلی قلعه شمال حمام وجود داشته که چند بیت شعر روی آن حک شده بوده است که این سنگ را هم فرد خارجی دیگری خریده و با خود از کشور خارج می کند.
درب حیاط مسجد از چوب گردو و هر لنگه آن از یک تخته ساخته شده و روی آن کنده کاری و تاریخ ساخت درب به سال ۸۰۳ ه.ق روی آن حک شده بوده است .
یک لنگه آن را شخص کشاورزی به مصرف وسیله کشاورزی خود می رساند !!! و لنگه دیگر آن را به موزه ملی ایران در تهران ارسال داشته اند.
مصالح اولیه ستون های این بنا از سنگ ،خاک رس،شن،آهک و گچ و مصالح طاق ها و گنبد ها از آجر است. داخل این بنا گچ کاری و رنگ آمیزی بوده است . در مشرق ایوان و در طرف شمال آن رواقی ساخته شده و حیاط مسجد در شمال مسجد بوده است.

باغ امید سالار
ساختمانی است فوق العاده جذاب و زیبا که از عهد و عصر قاجاریه برجا مانده است. باقی مانده باغ امید سالار دارای معماری جالبی است که در زمین به مساحت ۷۰۰۰ متر مربع واقع شده است. از معماری آن می توان به مقرنس ها و گچ بری های زیبا که در آن عصر فوق العاده و بی نظیر بوده است اشاره کرد . دور تادور این بنا باغی زیبا قرار دارد و درب چوبی زیبایی در ضلع شرقی باغ است . این بنا در یکی از خیابان های اصلی شهرستان آباده قرار گرفته و در حال حاضر در تصرف نیروی انتظامی این شهرستان قرار دارد . و به علت بی توجهی مسئولین این بنای تاریخی رو به تخریب و نابودی است.

قبور خورشیدی
قبور خورشیدی واقع در اطراف کوه خواجه که مربوط به دوره آریایی می باشد ( بر اساس شواهد تاریخی موجود آریایی ها در دو مرحله یکی ۴۰۰۰ سال پیش و دیگری ۳۷۰۰ سال پیش به منطقه فارس آمده اند ) و بر اساس دین مهری خود مردگانشان را رو به روی خورشید در ارتفاعات می نشانده و یا خوابانده و اطراف آنها سنگ قرار می داند.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی )

1. کاروان‌سرای خان‌خوره
2. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
3. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
4. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس
5. آثار باستانی آباده: کاروانسرا و قلعه ایزدخواست
6. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا

:. قسمت اول را می توانید در اینجا ببینید .:

کاروانسرای شاه عباسی :

این کاروانسرا در دشت وسیع آباده واقع شده است و نزدیک به روستای شورجستان می باشد . این کاروانسرا در شمال غربی آباده و شورجستان واقع و مرتبط با بافت روستایی ساخته شده است. این کاروانسرا به کاروانسرای عباسی نیز معروف است و به احتمال زیاد در زمان شاه عباس صفوی ساخته شده است .
کاروانسرا به صورت چهار ایوانی بوده و ابعاد آن حدود ۶۲×۶۱ متر می باشد . ورودی و سردر اصلی بنا در جبهه ی جنوبی قرار دارد . کرسی بنا از لاشه سنگ و ملات و گچ است . مابقی این بنا از آجر به ابعاد ۲۷×۶ سانتی متر ساخته شده است.
نحوه آجر کاری عمدتا به صورت ساده بوده است و طاق ها ضربی می باشد . دو طرف ایوان ورودی دارای دو طاق نما است. ابعاد درونی بنا ۴۰/۵ متر × ۳۶/۵ متر می باشد .این کاروانسرا دارای پلکانی است که از دو طرف به پشت بام کاروانسرا راه دارد. سر در ورودی به صورت دو طبقه بوده و دارای یک اتاق در هر طرف است .
جانبین هر ایوان بوسیله چهار ورودی به اتاق ها و فضای پشت اتاق ها که احتمالا جهت نگهداری حیوانات و بار بوده است، ارتباط دارد،دهانه هر ایوان ۴/۵ متر است . طول ضلع شرقی غربی کاروانسرا بیشتر از ضلع شمالی جنوبی است .
آب مورد نیاز در زمان قدیم از رشته قناتی که از جلو کاروانسرا عبور می نموده است تامین می شده است.
در حال حاضر کاروانسرا به صورت متروکه بوده و بهره برداری خاصی ندارد. خصوصیات بارز این بنا ،چهار ایوان بودن ، راهرو و فضای پشت اطاق ها ، پخ نمودن لبه سه ضلع بیرونی بنا ،کرسی بندی سنگی و به کار گیری مصالح آجر در ساخت بنا است.
بنا در حال حاضر و وضعیت کنونی هیچ تزئینی ندارد اما در گذشته بالای درب ورودی یک قاب معرق به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی بوده است که از بین رفته ، بنا هم اکنون دارای یک کتیبه مرمرین است که به علت واقع شدن در ارتفاع زیاد ، بدون چشم مسلح قابل خواندن نمی باشد . این کاروانسرا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خواجه عکاشه و کوه خواجه :

در دو کیلومتری شهرستان آباده در قسمت شمالی ده درغوک در بالای کوهی(که در دامنه آن ، قبرستان آباده قرار دارد) مقبره ایست معروف به خواجه عکاشه . محلی که تمام شهر آباده از آنجا دیده می شود.دارای قبه و بارگاه باشکوهی است وبرفراز آن ضریحی* است به طول۳متر و عرض۱/۵و ارتفاع ۱/۵متر که از چوب گردو ساخته شده ومنبت کاری گردیده است. دارای کتیبه* ایست که نام چهارده معصوم(ع) بر آن منقوش گردیده ودر پایان آن نوشته شده که وقف کرد برمزار متبرکه منوره سلطان الاتقیاء وبرهان الاوصیاء خواجه عکاشه بلخی واقع در آباده. عفیفه مکرمه میرزا خواند و ولدبطن آسیدعلی سیاه پوش مشهورا خادم آستانه منوره.
در جلو ضریح دربی است که این اشعار بر او نوشته شده است.
هر که در این روضه درآید ز صدق      هست دعایش به یقین مستجاب
روی نیاز هر که بر این آستان نهاد     پای شرف ز یقین بر آسمان نهاد
زدر درآ و شبستان ما منور کن         دهان مجلس روحانیان معطر کن
و در پایین کتیبه منقوش گردیده که، ( استاد شاه محمد نجار اقلیدی سنه ی ۱۰۲۱ قمری) و کاشیهای منصوبه در آن زیارتگاه به طور قطع در زمان صفویه به کار رفته است. و بطوریکه آقای حاج شیخ محمد علی جان نثار ( امام جماعت مسجد امام حسن) آباده اظهار مینمود مقبره مزبور دارای زیارت نامه ای بود و جملات ( السلام علیک یا محمد بن عکاشه) در آن مذکور و نامبرده ملاحظه و قرائت نموده ولیکن فعلا آن زیارتنامه موجود نیست ، بنابراین میتوان گفت که نامش محمد و فرزند عکاشه بوده است.
و بنا به گفته نامبرده در کتاب حبیب السیر در صفحه ۳۴۴ مذکور گردیده است که ( آن بزرگوار عکاشه ابن محصن اسدی است که در جنگهای احزاب و خیبر به دستور حضرت رسول اکرم (ص) مقدمه لشکر را عهده دار بوده است ودر جنگ شهید شده. جناب خواجه عکاشه برای ترویج دیانت حقه اسلام به بلخ و بخارا مسافرت نمود. اهالی بلخ مقدمش را گرامی شمرده و به لقب خواجه که مخصوص بزرگان آن دیار است ملقبش نموده اند . آن جناب در هنگام اقامت خود در بلخ ابنیه خیریه بنا نموده و اکنون نیز یکی از دروازه های بلخ به نام نامی او مشهور است .جناب خواجه عکاشه پس از مراجعت از بلخ در ولایت فارس از دارفانی به سرای باقی شتافت و اکنون مدفن او مزار خاص و عام است.و در صفحه ۳۹۸ کتاب حبیب السیر نیز از دروازه عکاشه در بلخ که به وسیله محمد خان شیبانی اورنگ گشوده شده و در فصل راهنمای دانشوران درباره خواجه عکاشه ذکر شده که( عکاشه بر وزن فعاله) نام عکاشه ابن محصن اسدی است و نام فرزند او و هم چنین نام طایفه ای از اولاد او میباشد . ( فریدون ابن عکاشه که به عربی و فارسی شعر می گفته و در قرن هشتم میزیسته ، نیز از این طایفه است).
علیهذا با توجه به مراتب بالا و به صفحه ۱۲۱ جلد دوم منتهی الامال حاج شیخ عباس قمی رضوان الله علیه در باب نهم ( درمورد حضرت امام موسی کاظم ع) قید شده (شیخ کلینی و قطب راوندی و دیگران روایت کرده اند که ابن عکاشه اسدی بخدمت حضرت امام محمد باقر (ع) آمد و حضرت امام جعفر صادق (ع) در خدمت آن حضرت ایستاده بود حضرت او را اعزاز و اکرام نمود و انگوری برای او طلبید .در اثنای سخن ابن عکاشه عرض کرد که یا رسول الله چرا جعفر را تزویج نمی نمایی بحد تزویج رسیده است…..والی آخر) . معلوم می شود که از مقربین خاندان عصمت و طهارت بوده است.
بر طبق یکی از مقاله های موجود قبر موجود متعلق به خواجه عکاشه نیست بلکه این قبر متعلق به خواجه جلال الدین فریدون عکاشه می باشد که از مستوفیان و وزراء شاه شیخ ابو اسحاق اینجو بوده است که مردی ادیب و شاعر بوده است و در کتابی که در همان عصر نوشته شده اشعار زیادی از وی آورده شده است.
این شخص در یکی از جنگ هایی که بین امیر مبارز الدین محمد شاه یزد و شاه ابو اسحاق اینجو رخ داده است کشته شده و جسد او را در کوه دفن کرده اند و از آن زمان به کوه خواجه معروف گردیده است.
کوه خواجه از عهد هخامنشیان ، اشکانیان ، ساسانیان در بین مردم مقدس بوده است و در قله آن آتشکده و عبادتگاه ساخته بودند برای همین خواجه را در این کوه به خاک سپرده اند. در نزدیکی کوه خواجه، کوه دیگری وجود دارد که در قله آن ساختمان مخروبه ایست که آن را قلعه گبری می نامند.
این قلعه محل زندگی نبوده است زیرا محوطه آن بسیار کوچک و فاقد آب می باشد . بر طبق آثار موجود این محل استودان بوده است . استودان محلی بوده است که زرتشتیان قدیم ساکن شهرستان و نواحی اطراف اجساد اموات و مردگان خود را در معرض هوا می گذاشته اند و پس از اینکه ماهیچه و عضلات جسد را طیور وحشی می خوردند استخوان ها را جمع آوری کرده در اطراف کوه مقدس خواجه دفن می کردند.
هنوز هم این گونه قبور در اطراف خواجه است و در چندین سال پیش مردم سنگ ریزه هایی روی این قبور ریختند و اعتقاد داشته اند که این قبر ها گور کافران است.

* متاسفانه هم اکنون هیچ اثری از ضریح و کتیبه نیست! خود ساختمان نیز به دلیل عدم رسیدگی و بی توجهی مسئولان و مردم بسیار آسیب دیده و در حال تخریب است .

منابع: قلم :: وبلاگ خبری آباده ::

کتاب تاریخ و جغرافیای شهرستان آباده  از  (سید عبدالرحیم شریف)

(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی )

1. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
2. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا
3. آثار باستانی آباده: کلاه‌فرنگی؛ تیمچه‌صرافیان
4. کاروان‌سرای خان‌خوره
5. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
6. مرمت بنای تاریخی مقبره خواجه‌عكاشه در حال انجام است

آثار باستانی در همه جای دنیا چه کشور های ابر قدرت . چه کشور های جهان سوم مقامی بسیار با ارزش و دیرینه دارد .در طول سالها و دهه های گذشته سعی شده است که این آثار هرچه بیشتر شناسایی شده و به مردم جهان معرفی گردند. کشور ما نیز با داشتن قدمتی هزاران ساله و دیرینه جزء کشور های باستانی شناخته می شود و در جای جای و گوشه و کناره های آن می توان تاریخ غبار گرفته را به طور علنی دید و با لمس آن به گذشته های بسیار دور بازگشت.
شهرستان و شهر آباده نیز با قدمتی ۱۵۰۰ ساله خود جزئی از کشور ایران محسوب می شود که با ۳۸ اثر توانسته جایگاهی برای خود در گوشه و کنار این تاریخ بیابد . این اثر ها تماما به ثبت آثار ملی ایران رسیده است و زیر نظر سازمان میراث فرهنگی آباده اداره می شود.
از قدیمی ترین این آثار می توان به بنای امام زاده ابراهیم . مجموعه خرفخانه های کوه خواجه اشاره کرد که قدمتشان به ترتیب به عهد تیموریان و اشکانیان می رسد.
اولین بنایی که در این شهرستان به ثبت آثار ملی کشورمان رسیده است چهار طاقی ساسانی می باشد که در تاریخ ۲/۱۲/۱۳۲۷ به شماره ۳۷۶ به ثبت رسیده است.

کلاه فرنگی :
بنای بجا مانده از دوره قاجاریه با پلان دایره ای شکل دارای چهار درب ورودی است و حدودا یک متر از سطح زمین بالاتر است . سقف این بنا مشبک و آیینه کاری بوده است و حدودا چهار سال پیش بر اثر آتش سوزی ویران شد ولی در سال ۱۳۸۰ توسط میراث فرهنگی مرمت گردید. در کنار این بنا ساختمان تازه ای تاسیس شده است که نمایندگان میراث فرهنگی در آن مستقر هستند.
در اصل این بنا آرامگاه پدر میرزا علی خان وفا بوده است. وی خلوتی در کنار این ساختمان داشته و مهمانان را در آن پذیرایی می کرده و زمانی که فوت می کند فرزندش علی خان پدر را در آن به خاک می سپارد .
در اواخر دوره محمد علی شاه  و اوایل حکومت احمد شاه شخصی به نام عبد الوهاب تصمیم می گیرد روی قبر وی آرامگاهی بنا کند و به همین جهت از معماران زبردست یزدی دعوت می کند که این بنای هفت گوش را به سبک کلاه فرنگی شیراز بسازد.
بعد از اتمام ساختمان از نجاری به نام علی کاکا دعوت می شود تا سقف داخل را تزئین کند و از برادران امامی (میرزا محمد و میرزا احمد ) دعوت می کند تا سقف را منبت کاری کنند و این برادران تشخیص می دهند که چوب استفاده شده قابل منبت نیست ولی می توان آن را با آیینه زینت بخشید . تزئینات روی سقف به سبک صفویه و گل بوته ها و پرندگان با رنگ های لاجوردی , سبز و قرمز تزئیین شدند.
درب ها همه از چوب گردو  و منبت کاری شده است .این درب ها توسط میراث فرهنگی مرمت گردیده . این بنا در سال ۷۹ به شماره ۳۴۰۴ در آثار ملی به ثبت رسیده است.
قرار است این بنا با منزل زائر پور که یکی از آثار تاریخی است یکی شود. منزل زائر پور متعلق به دوره قاجار است که دارای سر ستون ها و پنجره های زیبایی است .

تیمچه صرافیان:
این بنای بسیار زیبا متعلق به دوره قاجاریه می باشد. از ویژگی های این بنا می توان به معماری فوق العاده زیبایش اشاره کرد که آن را در ایران منحصر به فرد کرده است. این بنا در دو طبقه و ۳۶ حجره ساخته شده است و در قدیم حجره های پایین مغازه و حجره های طبقه بالا برای مهمانان بوده است.
مقرنس های زیبایی نیز در سر ورودی تیمچه قرار دارد . مصالح موجود در آن گچ ,خاک , سنگ و چوب است .این بنا در شهرستان آباده و در بازار کهنه قرار دارد . این محل در ملکی مرحوم حاج ملا عبدالله واعظ بوده است که ضمن اداره کردن منبر و محراب مسجد به امر تجارت اشتغال داشته و تیمچه به وسیله خود او برای محل تجارت ساخته شده است و در زمان حزب دموکرات باقی اطاق ها مخصوص کالاهای تجاری بوده که بعد از فوت حاج واعظ این ملک به وسیله ورثه به برادران صرافیان فروخته شده است.
طبق روایتی بعضی از اطاق ها نیز مخصوص قرائت قرآن بوده است که در آن اتاق ها روزنامه های فارس و تهران مورد استفاده مردم قرار می گرفته است .

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی )

1. تصاویر کلاه فرنگی آباده
2. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
3. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا
4. آثار باستانی آباده: کاروانسرای شاه‌عباسی؛ خواجه‌عکاشه و کوه‌خواجه
5. کاروان‌سرای خان‌خوره
6. افتتاح اولین بازارچه صنایع‌دستی فارس در محل تیمچه صرافیان

بنای بجا مانده از دوره قاجاریه با پلان دایره‌ای شکل دارای چهار درب ورودی است و حدوداً یک متر از سطح زمین بالاتر است. سقف این بنا مشبک و آیینه کاری بوده است و حدوداً چهار سال پیش بر اثر آتش سوزی ویران شد ولی در سال ۱۳۸۰ توسط میراث فرهنگی مرمت گردید. در کنار این بنا ساختمان تازه‌ای تأسیس شده است که نمایندگان میراث فرهنگی در آن مستقر هستند.

در اصل این بنا آرامگاه پدر میرزا علی‌خان وفا بوده است. وی خلوتی در کنار این ساختمان داشته و مهمانان را در آن پذیرایی می‌کرده و زمانی که فوت می‌کند فرزندش علی‌خان پدر را در آن به خاک می‌سپارد.

در اواخر دوره محمدعلی شاه  و اوایل حکومت احمدشاه شخصی به نام عبد الوهاب تصمیم می‌گیرد روی قبر وی آرامگاهی بنا کند و به همین جهت از معماران زبردست یزدی دعوت می‌کند که این بنای هفت گوش را به سبک کلاه فرنگی شیراز بسازد.

بعد از اتمام ساختمان از نجاری به نام علی کاکا دعوت می‌شود تا سقف داخل را تزئین کند و از برادران امامی (میرزا محمد و میرزا احمد) دعوت می‌کند تا سقف را منبت کاری کنند و این برادران تشخیص می‌دهند که چوب استفاده شده قابل منبت نیست ولی می‌توان آن را با آیینه زینت بخشید. تزئینات روی سقف به سبک صفویه و گل بوته‌ها و پرندگان با رنگ‌های لاجوردی، سبز و قرمز تزیین شدند.

درب‌ها همه از چوب گردو  و منبت کاری شده است. این درب‌ها توسط میراث فرهنگی مرمت گردیده و این بنا در سال ۷۹ به شماره ۳۴۰۴ در آثار ملی به ثبت رسیده است.

قرار است این بنا با منزل زائرپور که یکی از آثار تاریخی است یکی شود. منزل زائر پور متعلق به دوره قاجار است که دارای سر ستون‌ها و پنجره‌های زیبایی است.

1. آثار باستانی آباده: کلاه‌فرنگی؛ تیمچه‌صرافیان
2. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
3. کاروان‌سرای خان‌خوره
4. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
5. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس
6. آثار باستانی آباده: کاروانسرا و قلعه ایزدخواست

بسمه تعالی
در ابتدای دشت وسیع آباده در آخرین نقطهٔ غربی به فاصله ۶۰ کیلومتر از آباده به طرف اصفهان هر مسافری به شهر ایزدخواست می‌رسد. این شهر با قلعه تاریخی خود با توجه به قدمت بیش از ۲۰۰۰ سال می‌تواند چند روز برای تماشا و گردشگری هر مسافری را متوقف کند.

ایزدخواست را همه کارشناسان داخلی و خارجی آثار باستانی و افراد علاقه‌مند به فرهنگ گذشته ملل به خوبی می‌شناسند. چون قلعه تاریخی ایزدخواست با سبک معماری خود یکی از عجایب و نمونه های چشم‌گیر شهرسازی و مهندسی زمان قدیم ایران است. با کمترین هزینه امنیت قلعه و ساکنان داخل آن تأمین می‌شده است چون از سه طرف با پرتگاهی تقریباً بر حالت عمود نسبت به کف زمین با ارتفاعات مختلف از ۶ تا ۱۵ متر، حتی با کمک از ادوات جنگی برای سربازان دشمن غیر قابل نفوذ بوده است.

فقط از یک طرف به قلعه دسترسی بوده که آن هم با حفر زمین حدود ۳۰ متر طول و ۴ متر عرض با عمق ۴ متر عملاً نفوذ به داخل قلعه غیر ممکن بوده است. به گفتهٔ جهانگردان که از حدود ۸۰۰ سال پیش به این طرف از این مکان دیدن کرده‌اند فضای داخلی آن‌را بسیار جالب و زیبا (که آثار بجا مانده مؤید نوشته‌های آن‌هاست) ذکر کرده‌اند. به طور مثال، در شب، ساکنین خانه‌های اطراف قلعه با حضور در بالکن‌های خود که با روشن کردن چراغ، منظره بسیار زیبایی را از دور شبیه به کشتی در دل دریا به وجود می‌آورده‌اند و یا کوچه‌های مسقف و نسبتاً تاریک که گرما را در دل تابستان از مردم می‌گرفتند و در زمستان هم با هدایت باران و برف از طریق حصار قلعه به بیرون، باعث نگهداری قلعه می‌شده است.

خانه سازی همه در حد بی‌نظیری بوده که ضمن استفاده کردن از مصالح چوب و گل به صورت خشت کمترین سنگینی را بر کف قلعه ایجاد کرده و همچنین توانسته‌اند ساختمان‌هایی را در ۵ طبقه بسازند که با امکانات آن زمان در یک فضای محدود بسیار قابل تأمل است، که هم جواب ازدیاد جمعیت را می‌داده است و هم با استفاده از ارتفاع طبقات، چشم‌اندازی بسیار زیبا به وجود می‌آمده است که هم می‌توانستند زمین‌های کشاورزی خود را از داخل خانه تماشا کنند و هم مستقیماً در دل طبیعت باشند چون به دلیل فنی در قلعه نمی‌توانستند درخت و سبزی بکارند، زیرا باعث ایجاد شکاف و فرسایش می‌شده است. در نتیجه خیلی راحت بین اهل خانه و مردان که در حال کار کردن در مزارع بوده‌اند ارتباط برقرار می‌شده است و به وسیله اهل خانه حتی دیده‌بانی می‌شده است و در صورت نیاز برای کمک در انجام کارهای کشاورزی به راحتی همدیگر را خبر می‌کرده‌اند؛ و در اسرع وقت به کمک هم می‌رفتند، چون اگر کسی می‌خواست به طور معمولی از مزرعه به داخل قلعه برود و کسی را به کمک بیاورد حداقل یک ساعت زمان رفت و برگشت طول می‌کشیده است.

در داخل قلعه منازل حیاط نداشته‌اند و پشت بام طبقه اول حیاط طبقه دوم بوده است؛ و همه در یک همزیستی قوی در قلعه سکونت داشته‌اند و با استفاده از اضافی چوب سقف‌ها برای خانه‌های اطراف حصار قلعه، بالکن ایجاد کرده‌اند که آثار آن هم هنوز به چشم می‌خورد. دیوارها در پایین به صورت سنگ چین هستند که مانع از پوسیدگی خشت‌ها می‌شده و در بالا از خشت خام استفاده شده است و خشت‌ها به دو صورت یکی به ضخامت ده سانتی‌متر و دیگری به ضخامت پنج سانتی‌متر که هر دو نوع به بزرگی ۴۰*۴۰ سانتی‌متر می‌باشد. سقف‌های بعضی مکان‌ها مخصوصاً طویله‌ها که در اولین طبقه قرار دارند و سقف طاقچه‌های داخل اتاق‌ها به صورت هلالی و بعضاً جناقی است که مطابق با سبک دوره ساسانیان می‌باشد.

وجود آتشکده در تقریباً وسط قلعه کمی بیشتر به سمت شمال یادگار زندگی پررونق آن‌ها در زمان قبل از اسلام است. بودن آتشکده در آن زمان نشان از وجود موبد یا موبدان و طبقه اشراف و درباریان در قلعه ایزدخواست بوده است و تقریباً از منطقه تخت جمشید تا منطقه یزد و تا اصفهان در هیچ جایی از این گسترهٔ جغرافیایی ذکری از وجود آتشکده دیگری نشده است و مدرکی نیز به دست نیامده است. به این علت موقعیت تجاری و نظامی ایزدخواست در زمان ساسانیان و حتی قبل از آن را بسیار بالا و مورد توجه حکومت نشان می‌دهد.

بعد از اسلام هم خود مردم در حفظ و نگهداری قلعه کوشیده‌اند. این آتشکده اولین مکانی است که در ایران بزرگ آن زمان مستقیماً از آتشکده به مسجد تبدیل شده است و هم زمان با ورود سربازان اسلام به مرکز حکومت ساسانیان در خطه فارس می‌باشد. ایزدخواست با محل جنگ نهاوند که آخرین نبردگاه اسلام با سربازان ساسانیان در نزدیکی همدان فعلی می‌باشد، فاصله زیادی ندارد. بعد از اینکه مردم دین اسلام را پذیرفتند آتشکده به مسجد تبدیل گردیده و در طول زمان تغییراتی در بنای آن صورت گرفته و مردم تلاش داشته‌اند که آن‌را به بهترین وجهی حفظ کنند ولی به علت سقوط بخشی از دیواره قلعه حدود نصف فضای زیر گنبد مسجد متأسفانه به دره سقوط می‌کند و اخیراً به علت مهاجرت مردم به صورت بسیار اسفباری به حالت مخروبه در آمده است که باید برای حفظ آن اقدام سریع صورت گیرد.البته مسجد قلعه در تاریخ ۱۳۲۷/۱۲/۲ طی شماره ۳۷۶ به ثبت آثار ملی در آمده است.

در سال‌های قبل سردر قلعه به علت نامعلومی تخریب شده وبا همان مصالح بجای مانده از سردر قبلی مجدداً به صورت فعلی بازسازی شده است و فقط گویا درب چوبی آن عوض شده و کوچک‌تر نیز انتخاب گردیده است.

در حدود دو قرن پیش هم به علت تخریب یا نامناسب بودن حمام قلعه، شخصی با هزینه سفر حج خود یک باب حمام با کلیه امکانات و تزئینات آن زمان به سبک حمام‌های دوره صفوی می‌سازد و تا همین بیست سال پیش کاملاً سالم بود و یکی از زیباترین بنا های داخل قلعه محسوب می‌شد که قبل از حضور سازمان میراث فرهنگی در محل، افراد سودجو برای حفر در زیر ستون‌های حمام سقف آن را خراب و او را مخروبه کرده‌اند که باید برای بازسازی اقدام شود.
محمد علی توکلی تیر ماه ۸۶ آباده.

1. بازدید از قلعه ایزدخواست با اعمال شاقه/ خطر سقوط در کمین گردشگران
2. آیا ایزدخواست از آباده جدا شده است؟
3. همه چیز درباره سد شهدای ایزدخواست
4. آباده در کتاب دانشنامه ایران؛ درباره آباده بیشتر بدانیم
5. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
6. تصویر دیدنی از آباده در شب

| مشاهده‌ 2 نظر دیگر

1. کاروان‌سرای خان‌خوره
2. عیدی قلم، وبلاگ خبری آباده: آثار باستانی شهرستان آباده از نگاه دوربین؛ به مناسبت نوروز 88
3. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
4. معرفی کتاب: کهن‌ترین تصاویر فارس
5. آثار باستانی آباده: کاروانسرا و قلعه ایزدخواست
6. آثار باستانی آباده : برج نوربخش؛ حمام باستانی؛ پل کاروانسرا