درسال ۱۲۳۴ شمسی، چهارسال بعد ازتاسیس دارالفنون؛ وزارت علوم به ریاست وزیر وقت آقای علیقلی میرزا معروف به اعتضاد السلطنه تاسیس شد، وزارت علوم در سال ۱۲۹۳ شمسی به وزارت معارف وصنایع مستظرفه ودرسال ۱۳۱۷ شمسی به وزارت فرهنگ ودرسال ۱۳۴۳ به وزارت آموزش وپرورش تغییرنام یافت.

تا قبل از سال ۱۲۸۵ شمسی درآباده مکتب‌خانه‌هایی بود که بیشتر درس قرآن می‌داده‌اند. دربعضی از این مکتب‌خانه‌ها تدریس کتاب حافظ، سعدی، نظامی و مولانا نیز رواج داشته است.

» مکتب‌خانه‌های آباده:

1. مکتب‌خانه مرحوم عباس ادیب‌زاده محل آن در کوچه امام (خیابان مصلی فعلی)
2. مکتب‌خانه حاج ملااحمد در قلعه حاج علی‌خان
3. مکتب‌خانه شیخ محمدجان نادری
4. مکتب‌خانه حاج ملاحمزه (حمزه پور)
5. مکتب‌خانه خانم طیبه چوبینه (این مکتبخانه حدود ۱۳۰ سال پیش ویژه خانم‌ها تاسیس شده است)
6. مکتب‌خانه مخصوص دختران شهر که در آن قرآن آموزش داده می‌شد.

» مدارس به سبک جدید

درتابستان ۱۲۸۵ شمسی آقای میرزا حبیب‌اله آموزگار استهباناتی مستشار دیوان عالی کشور که از مسیر آباده عازم تهران بوده گذرش به آباده می‌افتد و با مرحوم حاج علی‌خان پدر مرحوم دکتر قربان آشنا می‌شود، که به درخواست او اولین مدرسه در آباده به نام مدرسه تربیت راه‌اندازی می‌گردد.

دراین مدرسه تدریس عربی به عهده حبیب‌اله آموزگار، فارسی به عهده میرزا حسن نامی و انگلیسی به عهده میرزا عنایت‌اله سپهر بوده است. درسال ۱۲۸۷ شمسی مدرسه دیگری به نام اسلامی به مدیریت حاجی واعظ و کمک فرزندش علی‌اصغر واعظ راه‌اندازی می شود. معلمین این مدرسه محمدباقر موحد، میرزا علی‌آقا واعظ زاده، غلامرضا ادیب‌زاده، محمدرضا ریاضی ومحل آن در منزل آقای حسین منبتی نزدیک میدان ولی‌عصر(عج) فعلی بوده است.

این مدرسه پس از تشکیل قشون SPR «شبکه جنوب» در آباده با راهنمایی میرزا علی‌خان که افسر و حسابدار قشون بوده به محل رونقیه (نزدیک میدان شهید منتظری فعلی) انتقال و به مدرسه همت نامگذاری وبا مدیریت حاجی واعظ و همکاری علی‌اصغر واعظ‌زاده شروع بکار می کند.

معلمین این مدرسه آقایان محمدباقر موحد، سیدحسن ضیا‌ العلوم، غلامرزضا ادیب‌زاده و میرزا علی‌آقا واعظ‌زاده بوده‌اند. شاگردان این مدرسه نیز عبدالرحیم رضانیا، محمدحسن رضانیا، هدایت‌اله فروهر، غلام‌عباس آرام، ذبیح اله قربان و امانت‌اله روشن که همگی از شخصیت‌های معروف زمان خود بودند.

مجوز تاسیس اولین مدرسه چهار کلاسه دولتی، بنام سعدی درسال ۱۲۹۴ به مدیریت حاجی واعظ در آباده صادر [شده] و شروع بکار می‌کند. معلمین این مدرسه سید حسین ضیاء العلوم، ادیب‌زاده، علی‌اصغر واعظ‌زاده، میرزا مهدی امام ملقب به شیخ السلام، محمدباقر موحد و محمدرضا ریاضی بوده‌اند.

بعدها که مدارس شیراز شماره‌گذاری می‌شوند، این مدرسه شماره (۱۲) را به خود اختصاص می‌دهد. در همین زمان دومین مدرسه دولتی آباده در سورمق داثر مساعی حسین خان سورمقی به مدیریت محمدباقر موحد تاسیس می‌شود. اولین مدرسه دولتی دخترانه در سال ۱۳۰۷ شمسی درمحلی پشت ساختمان کلاه فرنگی به نام مدرسه دولتی زنهاریه که معروف به مدرسه دوشیزگان شده به مدیریت بانو روحا فروزان تاسیس می‌شود.

معلمان این مدرسه خانم‌ها ملک سلطانی، عزت خانم قضایی، منیره وفا، قدسیه حمیدی، قدرت خانم حمیدی و ایران آگاه بوده‌اند. لازم به ذکر است که اولین امتحان نهایی ششم ابتدایی در سال ۱۳۰۸ شمسی در آباده برگزار گردیده است.

»روسای آموزش‌وپرورش آباده:

» وضعیت کنونی آموزش‌وپرورش شهرستان آباده

آموزش وپرورش شهرستان آباده که زمانی بخش وسیعی از شمال فارس را در حوزه مدیریت خود داشت اکنون دارای دو نمایندگی در شهرهای سورمق و صغاد می‌باشد .

جدایی آموزش و پرورش شهرستان ها:

• سمیرم: سال ۲۴-۱۳۲۵
• اقلید: ۵۲-۱۳۵۱
• ابرکوه: ۵۵-۱۳۵۴
• خرمبید:۷۳-۱۳۷۲
• بوانات: ۷۴-۱۳۷۳
• سرچهان: ۷۶-۱۳۷۵

فعالیت آموزش‌وپرورش منطقه خسروشیرین پس از الحاق به شهرستان آباده از سال تحصیلی ۸۶-۸۵ مجددا به مدیریت شهرستان آباده سپرده گردید.

1. همه چیز درباره تاریخ تأسیس اولین مدرسه ملی در آباده
2. اسامی شاگردان اولین مدرسه دخترانه آباده، موسوم به مدرسه تربیت بنات
3. تصاویر و گزارش مراسم تجلیل از پیشکسوتان عرصه علم و فرهنگ و جشن ۱۰۰ سالگی تاسیس مدرسه در آباده
4. تصاویر و گزارش مراسم تجلیل از مقام معلم و فرهنگیان؛ شهرستان آباده
5. جشن پایان بیسوادی
6. 85 درصد مدارس آباده در برابر زلزله آسیب پذیر است

شهر آباده: این شهر مرکز شهرستان آباده است و با ۲۴۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا در ۳۱و`۱۰ عرض شمالی و ۵۲ و ۳۵′ طول شرقی قرار دارد. گاهی به سبب آنکه با آباده طشک که در حومه نیریز است، استباه نشود، از این شهر با نام آباده اقلید یاد می کنند.

سیمای طبیعی: آباده در یک جلگه میان کوهی کم عرض، در میان رشته‌های انتهایی زاگرس جنوبی، واقع شده است. این جلگه میان کوهی در امتداد کوه های زاگرس که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است، قرار دارد و شاه‌راه بزرگ اصفهان – شیراز در فاصله بین آباده و ده بید، از طول این دره و شهر آباده می گذرد. فاصله آباده تا اصفهان ۲۱۰ کمـ‌، و تا شیراز ۲۸۷ کمـ است. شهر آباده که در حد فاصل کوهپایه‌های شرقی زاگرس و کویر بزرگ داخلی ایران واقع شده، آب و هوای اقلیم‌های نیمه بیابانی و کوهستانی را در خود جمع کرده است، به این معنی که زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل دارد. میانگین دما در سردترین ماه ۲ درجه و در گرم‌ترین ماه آن در حدود ۲۳ درجه سانتی‌گراد است. باران سالانه‌ی آن ناچیز، و کمی بیشتر از مناطق خشک داخلی است. و در طول ۱۰ سال اندازه گیری، متوسط باران آن در سال، ۱۶۰ میلی متر به ثبت رسیده است؛ در طول پاییز و زمستان برف نیز می بارد. منابع شهر آباده بسیار اندک است و آب مشروب شهر از قنات ها تامین می شود و اهالی در تابستان ها با کمبود آب روبرو هستند.

سابقه تاریخی: در کتاب‌های جغرافیایی قدیم مشخصا از آباده اقلید نامی به میان نیامده است، اما در سده ۴ق/۱۰م از (آباده و بردنکان و چاهک، شهرک هایی میان اصطخر و کرمان)، و در سده ۶ق/۱۲م از شهرک آباده و قلعه آباده یاد شده است. فرهنگ جغرافیایی ایران بنای این شهر را در اواخر سده ۱۲ق/ ۱۸م، به دست طوایف گرجه ای (گرجی) و پرندی اصفهان به امر کریمخان زند دانسته، و یادآور شده که نام آباده در این زمان به این شهر داده شده است. ماخذ آنچه در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده است، معلوم نیست، ولی مسلما اطلاق نام آباده به این شهر قدیمی‌تر از زمان کریمخان است. قدیمی‌ترین ماخذی که در آن مشخصا از آباده نامی به میان آمده، نزهة القلوب حمدالله مستوفی(سده ۸ق/۱۴م) است. در این زمان آباده روستایی بیش نبوده است. …

لطفا برای خواندن تمام مطالب، به ادامه مطلب رجوع کنید:

آباده در دوران زندیان محلی آباد و پررونق بوده، و در دوره قاجار به سبب قرار گرفتن بر سر راه اصفهان و شیراز، همچنان از رونق برخوردار بوده است. این شهر به هنگام اشغال جنوب ایران به وسیله انگلیسی‌ها محل تشکیل پلیس جنوب (۱۳۳۶ق/۱۹۱۸ م) گردید، اما مردم آنجا به پایداری پرداختند، تا اینکه در رمضان ۱۳۳۶/ ژوئن ۱۹۱۸ افراد پلیس جنوب بر اهالی غلبه کردند و به قتل و غارت پرداختند و در نتیجه، مردم آباده صدمات مالی و جانی فراوان دیدند. در سال های تشکیل حکومت پهلوی، ایلات ناحیه آباده با حکومت مرکزی درگیری هایی داشتند که پس از تلاشهای فراوان به شکست نهایی آنان منجر گردید.

وضع کنونی: موقعیت جغرافیایی آباده و قرار داشتن آن بر سر راه ایلات و عشایری که قرن ها از راه آن، مسیرهای ییلاقی و قشلاقی خود را طی کرده اند، از طرفی در تحولات تاریخی آن موثر بوده، و از طرف دیگر آ‌ن‌را به صورت بزرگ‌ترین مرکز دادوستد منطقه در آورده است؛ به گونه ای که امروزه مهم‌ترین واحدهای صنعتی، تولیدی، بازرگانی و باربری این منطقه در آن متمرکز شده، و این شهر اکنون نه فقط محلی برای پخش مصنوعات محلی و خارجی است، بلکه عمده‌ترین مرکز صادرات فرآورده‌ها و محصولات صنعتی محلی نیز به شمار می‌آید.

جمعیت شهر آباده در ۱۳۶۵ ش برابر ۴۰,۹۶۹ تن (۸,۸۰۹ خانوار) بود که در ۱۳۷۰ ش به ۴۴,۹۶۷ تن (۹,۸۶۶ خانوار) رسید. این افزایش نشانگر ۹/۱ % رشد سالانه طی این دوره است. مطابق برآورهای به انجام رسیده جمعیت این شهر در ۱۳۷۲ ش برابر ۴۶,۶۷۳ تن(۱۰,۱۴۶ خانوار) بود. از نظر اقتصادی، منطقه نفوذ شهر آباده از حوزه اداری آن وسیع‌تر است و به سبب دوری شهرهای بزرگ اطراف – یعنی اصفهان، شیراز و یزد – از آن، این شهر در واقع بزرگ‌ترین مرکز جمعیت در شمال استان فارس به شمار می‌آید و مصنوعات خارجی مورد نیاز این منطقه وسیع از راه آباده پخش می‌شود. محصولات کشاورزی (گندم، جو، پنبه، کنجد، کرچک و انواع خشکبار) و صنایع دستی و سنتی (گلیم، قالی، قالیچه، کرباس، شال، گیوه و انواع صنایع چوبی) این منطقه نیز متقابلا از طریق آباده به خارج صادر می‌گردد.

جمعـ(برآورد۱۳۸۴ ش/ ۲۰۰۵م): ۵۶،۹۹۳ تن.

شهرستان آباده: آباده یکی از ۱۵ شهرستان استان فارس در جنوب ایران است که در دورترین نقطه شمال شرقی این استان، با ۱۹،۵۱۴ کمـ۲مساحت واقع شده است. این شهرستان از شمال محدود است به استان اصفهان، از غرب به استان اصفهان و شهرستان اقلید و شهرستان مرودشت از استان فارس، از شرق به استان یزد، و از جنوب به شهرستان مرودشت و شهرستان نیریز از استان فارس. این شهرستان شامل ۴ شهر، ۴ بخش و ۱۳ دهستان است و جمعا ۱۵۹ آبادی روستایی را در خود جای داده اند. جمعیت این شهرستان در ۱۳۷۰ برابر ۱۵۱،۴۵۸ تن(۳۰،۴۵۸ خانوار) بود. جمعیت نسبی این شهرستان برابر ۸/۷ تن در کمـ ۲ است.

سیمای طبیعی: این شهرستان در حد فاصل میان رشته‌های انتهایی رشته کوه‌های زاگرس جنوبی و نواحی کویری مرکز ایران واقع شده، و آب‌وهوای آن ترکیبی از دونوع آب‌وهوای نیمه بیابانی در مشرق، و کوهستانی در مغرب است که نوع اول آن گرم و خشک با بارانی ناچیز، و نوع دوم آن دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل است. بارش سالانه‌ی آن حدود ۱۵۰ میلی‌متر است که در مرتفعات بیشتر به صورت برف دیده می‌شود. منابع آب این شهرستان ناچیز است و جریانات رودخانه‌ای آن بیشتر جنبه فصلی دارد که در ماه های بهار به موازات رشته کوه ها جریان پیدا می کند. مهم‌ترین رود دائمی آن رودخانه بوانات است که در بخش جنوبی شهرستان در طول بخش بوانات از حدود ده‌‌بید تا دورترین نقطه جنوب شرقی این بخش جاری است و از شهر ایزدخواست می گذرد و تنها در ماه های زمستان و بهار آب دارد. باران کم و خاک‌های کوهستانی کم عمق در مغرب، و شوره‌زارها در شمال و شمال‌شرقی این شهرستان موجب فقر پوشش گیاهی و حیات حیوانی در آن شده است و تنها مراتع معتبری در مرتفعات کوهستانی، دامداران کوچ‌نشین را به خود جلب می‌کند. در برخی مرتفعات غربی این شهرستان جنگل‌های پراکنده بلوط نیز مشاهده می‌شود.

وضع کنونی: شهرستان آباده در مسیر شاه‌راه ارتباطی اصفهان به شیراز و شیراز به یزد قرار دارد. از مجموع ۱۵۱،۴۵۸ تن جمعیت این شهرستان در ۱۳۷۰ش، ۷۹،۶۵۹ تن (۶/۵۲ ٪) در نقاط شهری، ۷۰،۹۵۲ تن (۸/۴۶ ٪) در نقاط روستایی، و بقیه جمعیت شهرستان (۶/۰ ٪) به صورت غیر ساکن زندگی می‌کردند. کوچندگان این شهرستان اغلب از طایفه‌های قشقایی و عرب هستند. بیشتر جمعیت شهرستان آباده پیرو مذهب شیعه اثنی‌عشری‌اند و شمار اندکی مذهب تسنن دارند. زبان مردم آباده فارسی است و گروه اندکی به زبان‌های لری و ترکی سخن می‌گویند.

این شهرستان دارای معادن مهم انواع سنگ‌های ساختمانی است، ولی مهم‌ترین معادن آن که به مرحله اکتشاف و بهره‌برداری رسیده، معادن وسیع خاک‌نسوز است که در شمال، در اطراف شهر آباده، و همچنین در شورجستان و خونخوره قرار دارد. ذخیره خاک نسوز این شهرستان را ۱۰۰ ملیون تن برآورد کرده اند. شهرستان آباده دارای ۱۰۰ هزار هکتار زمین قابل کشت است که به سبب کمبود منابع آب فقط از ۵۱،۸۶۲ هکتار آن به صورت آبی بهره برداری می‌شود. کمی منابع آب و نبودن جلگه‌های وسیع حاصل‌خیز مانع توسعه‌ی کشاورزی ماشینی در این شهرستان شده است. مهم‌ترین محصول کشاورزی شهرستان آباده گندم است و پس از آن جو، حبوبات، چغندرقند، پنبه، یونجه، سیب‌زمینی و محصولات جالیزی اقلام عمده محصولات کشاورزی را تشکیل می دهند. باغداری، خصوصا تولید انگور، زرد‌آلو و آلو در سراسر شهرستان، به ویژه در بخش شورجستان رونق دارد. آباده به علل جغرافیایی و وضعیت اقلیمی و ناهمواری، از گذشته دور جزو مراکز مهم دامداری کشور بوده است و اکنون نیز از حیث دامداری اهمیت فراوان دارد. مرغداری و تربیت زنبور عسل با رعایت اصول علمی نوین نیز در این شهرستان رونق دارد. شهرت آباده به صنایع دستی و سنتی آن، و محصولاتی از قبیل گلیم، قالیچه، چادرشب کرباسی و امثال آن است که زنان ایلات آنان را می‌بافند. گیوه بافی و منبت کاری این شهرستان نیز شهرت دارد.

منبع: دانش‌نامه‌ی ایران / جلد ۱/ چاپ اول/ ناشر: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی

حمایت می کنیم:

1. اولین شب شعر عاشورایی در آباده برگزار شد
2. شهرستان آباده در سال 1345
3. آباده در دوران باستان و صدر اسلام
4. آیا ایزدخواست از آباده جدا شده است؟
5. معرفی کتاب: قدمت آباده، واژه‌های اصیل آباده
6. عکاسی پانوراما و پس زمینه تل آسیاب

زورخانه وهب کبابی :
قدیمی ترین زورخانه توسط وهب کبابی اداره می شده ، که در زمان خود به نام زورخانه معروف بوده است . محل این زورخانه در پشت حسینیه آباده و در مجاورت مغازه کبابی وهب بوده .عده ای معتقدند که این زورخانه جزء تاسیسات کریم خان زند بوده که شاه اسماعیل سوم دستور ساخت آن را داده اما آنچه که معلوم است این زورخانه در حدود سال ۱۳۲۰ بازسازی شده و سپس آغاز به کار نموده است و مدیریت آن را وهب به عهده می گیرد.
زورخانه وهب به صورت یک برج با سقف ضربی گنبدی و دارای سه در بوده و تاسیسات دیگری نداشته اما هر سه در آن به نحوی کوتاه بوده که باید یک کودک ۱۰ ساله خم شده و وارد زورخانه شود البته در گذشته ای نه چندان دور درهای خانه ها و اتاق ها باید کوتاه ساخته می شد که با ورود به خانه و اتاق تعظیم نمایند. و به اتاق سلام کنند حتی اگر کسی در خانه نباشد و مسلم است که گود زورخانه که با نام حضرت علی (ع) توأم است مقدس می باشد و درِ آن نیز باید کوتاه باشد .

زورخانه مشهدی عبد الله نخود بریز :
پس از در هم کوبیده شدن زورخانه وهب کبابی مشهدی عبد الله نخود بریز زورخانه ای را در خانه خود که در قلعه کهنه بود ساخت اما پس از مدتی دوام نیاورد و منحل شد.

زورخانه پادگان ارتش :
در سال ۱۳۲۷ پادگانی در قلعه ای که در ابتدای خیابان استقلال کنونی قرار داشت استقرار یافت و زورخانه ای در آن احداث شد که ویژه سربازان بود . در سال ۱۳۲۸ جشنی را در پادگان ترتیب دادند که باستانی کاران در آن ورزش می کردند که ورود برای عموم مردم جهت تماشای عملیات ورزشکاران آزاد بود.

زور خانه بیژن :
پس از انحلال زورخانه ارتش چون گود زورخانه در این قلعه آماده بود عده ای از باستانی کاران آباده در سال ۱۳۲۹ با گرد همایی خود سعی کردند که از این زورخانه استفاده کنند لذا یک نفر مرشد را از اصفهان استخدام کردند و هر روز مشغول ورزش می شدند.
یکی از ورزشکاران این گروه به نام حاجی خان عبد اللهی به همت خود زورخانه ای به سبک جدید و بر اساس آیین نامه جدید باشگاه های ورزشی ایران برپا نمود. در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۳۰ خورشیدی پروانه رسمی این ورزشگاه از طرف اداره کل آموزش و پرورش فارس به نام وی صادر شد و تابلوی بسیار زیبایی با خط زیبا
( زورخانه بیژن ) با شعر زیر جلب توجه می کرد :
بیا قوی شو اگر عزم زندگی داری             که در نظام طبیعت ضعیف پامال است
محل این زورخانه در قسمتی از اداره ثبت آباده قرار داشت که باگسترش میدان ولی عصر جزء میدان شده است.
زورخانه بیژن طی ۸ ماه اولیه تأسیس خود ۱۰۰ نفر عضو داشت، ضمن آنکه در گوشه آن هالتری قرار داشت که وزنه های آن از دو سنگ کروی تشکیل شده بود. چون اعضای زورخانه بیژن برای اولین بار در استادیم آن زمان محل کنونی دبیرستان اقبال لاهوری و دبستان ابوطالب عملیات باستانی کاری و نمایشی انجام می دادند تأثیر آن در نسل نوجوان بسیار  زیاد بود؛ به طریقی که سه گود زورخانه را در نقاط مختلف آباده در فضای باز از جمله در تپه ای در قلعه کهنه حفر و عملیات باستانی را با مرشد ویژه ای حداقل برای چند ماهی ادامه می دانند.
زورخانه بیژن بیش از ۵ یا ۶ سال فعالیت نداشت و ساختمان آن بر اثر احداث میدان ولی عصر در سال ۱۳۴۴ تخریب شد.

زورخانه دنا :
زورخانه دیگری تحت عنوان دنا در حدود سال ۱۳۴۰ در نزدیکی دبستان قشقایی در خیابان شهید کلانتری تأسیس و آغاز به کار میکند . این زورخانه زمان زیادی تنها زورخانه شهر  و مورد علاقه باستانی کاران مخابرات بود. این زورخانه ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍پس ازمدتی فعالیت منحل می شود و مجددا این زورخانه به همت پهلوان اکبر خیامی تأسیس می یابد.
تا این مقطع معمولا زورخانه ها در روز های ورزش در ملا عام عملیات ورزش باستانی را انجام می دادند اما زورخانه دنا برای اولین بار در سال ۱۳۴۸ تولد پوریای ولی را جشن گرفت.
با شروع انقلاب این باشگاه مدتی تعطیل شد تا سال ۱۳۶۲ که یکی از نهاد های انقلابی در راستای ورزش باستانی چند ورزشکار را معرفی کرد که از صبح تا عصر در اختیار آنان و شب در اختیار ورزشکاران عمومی قرار گرفت.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده :: (الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش
آموزی ) با اندکی تصرف

لینک های مفید:
تاریخچه زورخانه در ایران

1. پهلوانان آباده

خواهش می کنم مقاله را بدون تعصب بخوانید .

شهرستان آباده و بخش های تابع آن

شهرستان آباده و بخش های تابع آن یکی از شهرستان های وسیع استان فارس و فلات مرتفعی است که در شمال شیراز و در سر راه اصفهان به شیراز و یزد قرار گرفته و خاک آن از ایزدخواست (که در ۶۰ کیلومتری شهرضا یعنی از کیلومتر ۱۳۸ راه اصفهان به شیراز) شروع و به کیلومتر ۲۵۲ ختم می شود.
شهرستان شهرضا و یزد در حد شمال و شهرستان سمیرم بالا در حد باختر و نیریز و بخش های تابعه شیراز در ضلع جنوب و جنوب باختری این شهرستان قرار دارد.
در زمان ساسانیان آباده و توابع آن جزء کوره،  استخر و بعد از تسلط عرب (که فارس استقلال از دست رفته خود را بازگردانید) جزء فارس خاص محسوب و در تقسیمات اولیه مملکتی نیز به صورت شهرستان و مرکز فرمانداری در آمد. در تقسیمات اخیر (مرداد ۱۳۴۴) نیز بعد از شیراز دومین شهرستان فارس قلمداد و به چهار بخش منقسم گردیده :

۱- بخش مرکزی مشتمل بر شهر آباده و  دهات و دهستان های حومه آن
۲-بخش بوانات مشتمل بر بوانات و سرچهان و قنقری بالا و قنقری پایین
۳- بخش ابرقو مشتمل بر ابرقو و دهات حومه
۴- بخش اقلید مشتمل بر اقلید و سرحد چهاردانگه

تا اینجا کاملا مشخص است که شهرستان اقلید از توابع آباده و جزء یکی از بخش های آن بوده است . اما گاه ما با تلفظ آباده ی اقلید برخورد می کنیم که ممکن است این طور برداشت شود که آباده از توابع اقلید بوده است برای حل این مسئله اجازه دهید این لغت را در لغت نامه دهخدا جستجو کنیم در این لغت نامه برای واژه آباده ی اقلید این چنین آمده است :

بخشی از شهرستان آباده است و آن را به مناسبت یکی از قرای آن که اقلید نام دارد آباده اقلید خوانند تا از آباده طشک ممتاز باشد. این بخش از طرف شمال و مشرق به ابرقوه (ابرکوه ) و توابع اصفهان و ازجنوب بقونقری و از مغرب بچهاردانگه و شش ناحیه پیوستگی دارد، طول آن ۱۴۴ هزار و عرض آن ۱۵ هزار گز و مشتمل بر سی واند قریه یا دیه آباد است . هوای آن مایل بسردی و جمعیت آن ۴۰۰۰۰ تن و مرکز آن شهر آباده است .

همچنین واژه آباده در لغت نامه دهخدا این چنین آمده است:

سه محل است در فارس . یکی شهرستان آباده که مشتمل بر هفت بخش یا بلوک است . آباده ٔ اقلید، مرغاب ، مرودشت ، مایین ، رامجرد، بیضاء و ایرج . دیگر مرکز آباده ٔ اقلید و آن شهرکی است در راه اصفهان و شیراز میان جنّت آباد و خان درویش ، فاصله ٔ آن تا تهران ۶۱۷۷۰۰ گز و تا شیراز ۴۴ فرسخ است . پستخانه و تلگرافخانه دارد، جمعیت آن ۵۰۰۰ تن و منبت کاری و گیوه ٔ آن بخوبی معروف است . دیگر مرکز آباده ٔ طشک و آن قصبه ای است در مشرق شیراز بفاصله ٔ ۲۳ فرسخ و دارای ۲۵۰ خانوار.

پس آباده اقلید به این دلیل به کار برده می شده که از آباده طشک جدا شود. و به هیچ وجه به معنی این که آباده تابعی از اقلید باشد نیست و نبوده است.

عکس زیر نقشه شهرستان آباده در سال ۱۳۴۵ را نشان می دهد :

1. آباده در کتاب دانشنامه ایران؛ درباره آباده بیشتر بدانیم
2. آباده در دوران باستان و صدر اسلام
3. آیا ایزدخواست از آباده جدا شده است؟
4. عکاسی پانوراما و پس زمینه تل آسیاب
5. تصویر دیدنی از آباده در شب
6. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر

| مشاهده‌ 29 نظر دیگر

اما این قانون آن طور که باید وشاید اجرا نمی شود تا حدود سالهای ۱۳۱۲-۱۳۱۱خ .که وزارت معارف از کلیه حکیم ها (پزشک های تجربی ) امتحـان پزشکـــی می گیرد وهـــرکس دراین امتحـــان موفــق می شدمجوز امور پزشکی به وی داده میشد وآنها را پزشک مجاز می گفتند .

درسال ۱۳۰۵خ. قانونی به تصویب رسید که کلیه موسسات صحی کشوری ,شهری وصحیـــه شهربانی ها وانستیتوپاستور در اداره کل صحیه که درآن تاریخ جزو وزارت کشور بود ,تمرکز یابد.

درسال ۱۳۲۰ وزارت بهداری تإسیس واداره کل صحیه جزو وزارت بهداری می شود .ضمن آنکه فرهنگستان زبان از سال ۱۳۱۴تا ۱۳۱۹ نام آن را به اداره کل بهداری تغییر می دهد.(فرهنگستان زبان ایران ,۱۳۱۹,ص۱۳)

پزشکان آباده

تا آنجا که حافظه مردم یاری داده وآثار نوشتاری موجود نشانگر است پزشکان زیر از دوره قاجاریه به کار پزشکی اشتغال داشته اند وبه غیر از دو نفر از آنان ,بقیه تا نیمه اول پهلوی اول ویا کمی بعد زنده بوده اند .

۱- آقا محمد حسین معروف به حکیم باشی

۲- میرزا عطا ءاله آباده ای ملقب به سراج الحکما (۱۳۳۱-۱۲۵۹هجری قمری )(زکائی بیضائی ۱۳۴۳,ج۲,ص۱۰۵)

۳- دکتر محمد حسین آگاه ,معروف به دکتر خان ,فرزند سراج الحکماء

۴- دکتر دانا ,ملقب به اعلم الملک

۵- دکتر سراج اله خان همت

۶- میرزا محمود (صالحی ,محمد حسین ,بازنشسته ,۷۵ ساله ,۱۰ شهریور ۱۳۸۵)

از این گروه شماره های ۲و۳و۴و۵همه از فرقه ضاله بابی وبهائی بوده اند ومذهب میرزا محمود اسلام وشیعه ۱۲ امامی بوده است .

دوره رضاشاه (۱۳۲۰-۱۳۰۴)

تإسیس اداره بهداری

در روز ۱۱خرداد ۱۳۰۵ علی منصور ,وزیرداخله (کشور)بنا به پیشنهاد اداره کل صحیه حکم میرزا محمد علی صداقت کیش را به سمت ” طبیب صحی وآبله کوبی آباده ” به مدت یکسال قراردادی ,ماهیانه ۴۷۰ ریال از ۱۵ خرداد ۱۳۰۵ امضاء می کند ودر کنار امضای وی مهر وزارت داخله زده می شود وبه شماره هشت دفتر مخصوص پرسنلی وتاریخ ۱۲ تیر ۱۳۰۵ ثبت می شود .

وی به آباده می آید ودر مجاورت دبستان دولتی فردوسی که دراصل خانه مسکونی حاج علیخان بوده خانه ای اجاره می کند وضمن طبابت در همـــان جا هم زندگــــی می کرده وهیچ پرسنلی نداشته است .

دکتر حقیقت کیش مسلماٌ پزشک مجاز بوده , گر چه یکی از فرزندانش ادعا می کند فارغ التحصیل رشته پزشکی دارالفنون بوده , درآباده به دکتر صحیه (محاوره ای آن seye)مشهور می گردد وبسیار خوش اخلاق ,مهربان واجتماعی بوده است . وی اهل اریکان (سپیدان ) بوده است .

خانه مسکونی وی گرچه مقداری تغییر کرده اما از لحاظ بافت حیاط واتاقها به همان صورت باقیمانده است ودر نقشه سال ۱۳۵۳ شهر آباده این خانه را که نخستین محل اداره بهداری آباده بوده است با حرف Aمشخص گردیده است .

از این دوره مدرک آبله کوبی رفعت دهقان , فرزند آقا محمود دهقان مشهور به آقا محمود چناری را در زیر ارائه می کنیم که در۲۷ اردیبهشت ۱۳۰۸ انجام شده است.

سرشماری ۱۳۱۸اری ۱۳۱۸

برای نخستین مرتبه در ایران درسال ۱۳۱۸ انجام می گیرد . دراین سرشماری جمعیت آباده را ۶۹۴۳نفر بوده ودر بخشی تحت عنوان “بهداشت ” چنین آمده است :

امراض شایعه

بیمارستان :-

شماره تخت :-

پزشک مجاز :۵

داروخانه :۲

با این تفاسیر درسال ۱۳۱۸ تعداد ۵ پزشک مجاز ودو داروخانه برای جمعیت آن روز آباده رقم بالائی است .

نام همه پزشکان مشخص نیست .اما مطمئناٌ یکی از آنها دکتر حقیقت کیش ودیگری دکتر بدیع اله آگاه (۱۳۴۶-۱۲۶۸خ)بوده است .دکتر آگاه فرزند میرزا عطاءاله واز فرقه بهائی بوده است . شخصی هم در این دوره به نام میرزا حکیم بوده که اطلاعی از مجاز یا غیر مجاز بودن وی در دست نیست .

البته چهار نفر از فرزندان دکتر حقیقت کیش نیز در رشته پزشکی (از جمله دکتر جلیل صداقت کیش که دررشته دندانپزشکی )ادامه تحصیل می دهند . دکتر جلیل صداقت کیش اولین دندانپزشک آباده می باشد اما برای خدمت به سایر نقاط فارس می رود.

دهه (۱۳۳۰-۱۳۲۰ )

تغییر ساختمان

درسال ۱۳۲۴دکتر صداقت کیش ساختمانی می سازد که هنوز قسمتی از آن وجود داردوبه آنجا اسباب کشی می کند که در نقشه این باغ وساختمان با حرف Bنشان داده شده است .درآن زمان شادروان محمد حسن محقق زاده (متوفی ۱۳۸۳یا ۱۳۸۴ )به عنوان کارمند بهداری برای آبله کوبی وواکسیناسیون مشغول می شود .

با توجه به این که این ساختمان به نسبت شهر دور دست است اداره بهداری درسال ۱۳۲۷به ساختمان رونقیه منتقل می شود که تا اندازه ای به مرکز شهر نزدیک است . این محل در غرب فلکه دوم ورودی شهر وآغاز بلوار استقلال می باشد که درنقشه با حرف Cنشان داده شده است .

اداره بهــــداری آباده به سبب تغییراتی در وزارت بهداری در سال ۱۳۲۹ گستـــرش می یـــابد . بدین صورت که تعــداد کارمنــــــدانش افـــزوده میشود .چون انواع واکسن از اداره کل بهداری فارس نظیر حصبه ,سل ,وغیره وارد می شود وتمامی دانش آموزان شهرستان در این سال واکسینه می شوند .

ساختمان رونقیه را مردم آباده ,اداره بهداری می گفتند.

بیمارستان امید سالار

قشقائی ها وامیـــد سالار برای نمایندگی آباده در مجلس شــــورای ملـــی رقابت می کردند . محمد حسین قشقائی (بعدها نماینده آباده در مجلس شورای ملی )در سال ۱۳۲۴ ساختمان یک باب دبستان شش کلاسه را در آباده می سازد که به دبستان قشقائی مشهور می شود .

محمد رضاامید سالار برای چشم هم چشمی ,بیمارستانی را در خیابان اصلی آباده (در مجاورت پمپ بنزین )که درنقشه با حرف (D) نشان داده شده , درزمینی به مساحت ۱۵۰۰ متـــر مـــربع می سازد که درحدود سال ۱۳۲۹ پایان می پذیرد ودارای ۱۰ تخت می باشد .

این ساختمان به اداره بهداری واگذار می شود ودرمانگاه آن فعال می شود واداره بهداری هم در همین ساختمان است .

ساختمان بیمارستان امید سالار تا حدود سال ۱۳۸۰ وجود داشته است که درحال حاضر با جای این ساختمان مرکز بهداشتی درمانی ولیعصر ساخته شده است .

تإثیر ریشه کنی مالاریا

یکی از قدامات اصل چهار ترومن ,تإسیس اداره ریشه کنی مالاریا وسم پاشی در شهر ودر روستاها علیه مالاریا با نفت ود.د.ت بود . این سم پاشی ار حدود سال ۱۳۳۰ در ایران ودر شهر آباده آغاز وهر ساله تا حدود سال ۱۳۳۸ ادامه داشت . البته ساختمانهای شهری را درسال اول فقط سمپاشی کردند گر چه در سالهای بعد د. د. ت را به جای نفت مخلوط می کردند.

نکته حائز اهمیت آن است که غیر از مالاریا بسیاری از حشرات ناقل بیمارها ,شپش وغیره را از جامعه ایرانی در پایان دهه سی از بین برده بود.

تإ سیس بهداری آموزشگاهها

درسال ۱۳۳۲ اداره فرهنگ (اداره آموزش وپرورش )شهرستان آباده با وجود پزشکی به نام دکتر نوشیروانی (فارغ التحصیل دانشگاه تهران واز اقلیت زرتشتی )بهداری آموزشگاههای شهرستان آباده را در خانه استیجاری در کوچه جنوب کاروانسزای صرافیان در بازار نو تإسیس می نماید که تنها کارمند این بهداری یک مستخدم بود که بعدها عمل تزریق آمپول را انجام می داد. تإسیس این واحد به دو دلیل در وضع بهداشت شهر آباده تإثیر داشت :

۱- تمامی دانش آموزان مدارس از لحاظ بیماری تراخم که شیوع زیاد داشت معاینه وآنان که مبتلا بودند ,تحت معاینه رایگان قرار گرفتند وبا تراشیدن پلکها مداوا می شدند . با این اقدام این بیماری ده دهه سی در آباده از بین رفت .

۲- دکتر انوشیروانی در سه دبیرستان شهر آباده درس بهداشت کلاس سوم دبیرستان (نهم)را به عهده داشت واین عمل کمکی به بهداشت فردی می نمود ودانش آموزان از این فرصت برای معالجه بیماریهای خود استفاده می کردند.

افزایش پرسنل بیمارستان

به سبب تنها بیمارستان میان راهی بین اصفهان وشیراز ونیز کمی گسترش شهر آباده ,تعداد پرسنل وپزشک بیمارستان زیادتر شد.

درسال ۱۳۳۱بیمارستان نیز یک دندانپزشک فارغ التحصیل دانشگاه تهران (به نام دکتر تقوی )داشت که تا پایان دوره خدمتش در دهه پنجاه در آباده اقامت داشت وعصرها هم درمطب کار می کرد .

افزایش تخت بیمارستان

با نماینده شدن امیـــد ســـالار در مجــلس شورای ملی واعمال نفوذ در وزارت بهداری , تـــوانست در ســــال ۱۳۳۶ تعـــداد تختهـــای بیمــارستــان امیــد ســالار را به ۲۵ تخت برساند.(فرهنگ شهرستان آباده ,۱۳۳۷,ص۱۶)

تإسیس آزمایشگاه

به همــان دلیل اعمــال نفوذ امیــد سـالار ,حدود سال ۱۳۳۸ آزمایشگاه بیمارستان با یک کارمند (با گذراندن دوره یکساله آزمایشگاهــی )به نام آقای معمار (غیر بومی )وبه سرپرستی شادروان دکتر صادق رضانیا داروساز (۱۳۵۵-۱۳۱۰)تإسیس شد ومحل آن در دو اتاق بیمارستان بود.

تإسیس بهداری سوریان

در این دهه , حدود سال ۱۳۳۷ پزشکی به نام دکتر پاکباز به عنوان پزشک دولتی وارد سوریان می شود ومطبی دایر می کند وعمل پزشکی قانونی را هم انجام می دهد . مطب وی در یک اتاق استیجاری بود .

تردیدی نیست دراین دهه بهداری اقلید هم گسترش داشته است.

با توجه به اینکه در آغاز دهه دو داروخانه در شهر آباده وجود داشت که هر دو تجربی بودند ,در حدود سال ۱۳۳۶ افزون بر آن دو داروخانه با سرپرستی یک داروساز فراغ التحصیل دانشگاه تهران (به نام اکبر امامی )شروع به کار کرد وحدود سال ۱۳۴۰ این داروخانه به اصفهان انتقال یافت .

تردیدی نیست خارج از شهرها ,پزشکان تجربی غیر مجاز در تمامی بخش های شهرستان آباده به فعالیت مشغول بودند.

دهه چهل :

شرایط اقتصادی ایران از دهه بیست همچنان نامساعد است وهیچ تغییری در شرائط زندگی مردم عادی ایجاد نکرده است . ارقام اقتصادی نشانگر آن است که درسال ۱۳۳۸درآمد سرانه ایران ۱۰۰دلار (با نرخ برابری ۷۰ ریال )بوده است .

بنابراین از سال ۱۳۴۲تا ۱۳۴۶که برنامه عمرانی دوم اجرا شده است عاملی سبب می شود که درتولیدات صنعتی تغییراتی بوجود آید. البته از پنج سال اول یعنی از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۵ما به هیچ وجه آماری که بیانگر وضع بهداشت ودرمان باشد در دست نداریم .

آمار سال ۱۳۴۵

آمـــار موجود این ســـال نشانگـــر است که درآباده یک بیمارستان (همــان بیمــارستــان امیدسالار ) ودرمانگاه شیروخورشید وجود داشته است .

آمار سال ۱۳۴۶تا ۱۳۴۷

کتابی در سال ۱۳۴۶ یا ۱۳۴۷چاپ ومنتشرمی شود که تاریخ انتشار ندارد ولی از محتوی آن مشخص است که در یکی از این دو سال منتشر شده است . آماری که دراین کتاب آمده است چنین می باشد :

غیر از موسسات درمانی بالامانند بیمارستان امید سالار با ۲۵ تخت ,شهر آباده با پزشک بهداری آموزشگاهها مجموعاٌ ۵ پزشک و۲ دندانپزشک داشته که دربیمارستان کار می کرده اند ومطب هم داشته اند. ضمناً در سال ۱۳۴۸ دو داروخانه داشته که یکی از این دو به سبب نداشتن جواز کسب تعطیل می شود .

دهه پنجاه

دراین دهه , به نسبت دهه های پیشین آمار واطلاعات بیشتری به شرح زیر در دست داریم .بدین شرح :

تإسیس بیمارستان :

از حدود سال ۱۳۴۸ ساختمان بیمارستانی درخیابان اصلی روبروی پمپ بنزین جدید راه شیراز ساخته می شود ودر سال ۱۳۵۰ با تعداد ۵۰ تخت با نام بیمارستان کوروش کبیر آغاز به کار می کند . بعد از انقلاب به نام بیمارستان امام خمینی (ره)تغییر نام می یابد .

بنابراین در این سال آباده دارای دو بیمارستان با تعداد ۷۵ تخت می باشد ونسبت جمعیت شهر آباده در ازاء هر ۲۹۵ نفر یک تخت دربیمارستان وجود داشته است .

تعداد پزشکان شهرستان

تعداد پزشکان شهرهای آباده در همین سال ۱۳۵۰ بدین صورت بوده است :

آمار سال ۱۳۵۹

تعداد پزشکان شهرهای آباده در همین سال ۱۳۵۰ بدین صورت بوده است :

با توجه به پیروزی انقلاب اسلامی درسال ۱۳۵۷ وشوروشوق آن ,به نظر می رسد که هیچ تحولی در امر بهداشت ودرمان آباده نشده است .آمار زیر را از سال ۱۳۵۹ از شهر آباده در دست داریم :

بیمارستان :۲

تعداد تخت : ۷۵

درمانگاه :۴

پزشک :۱۰

دندانپزشک :۱

ماما :۸

پزشکیار :۱۰

مطب پزشکی :۳

مطب دندانپزشکی :۳

داروخانه :۲

بخش تزریقات :۱

آزمایشگاه :۲

کلینیک :۳

رادیولوژی ورادیو گرافی

دامپزشکی :۱

دامپزشک :۷

وبدین ترتیب می بینیم که با افزایش جمعیت وموقعیت عمده شهر آباده بر سر یکی از عمده ترین خطوط مواصلاتی همان تخت بیمارستانی که درسال ۱۳۵۰ داشته , در سال ۱۳۵۹ به همان تعداد ثابت مانده است در حالی که برنامه توسعه سازمان ملل در سال ۱۳۵۳ به دلیل شاهراه عمده مواصلاتی تهران – اصفهان – شیراز پیش بینی “تسهیلات بیمارستانی بیشتر من جمله بانک خون ومتخصصان پزشکی بیشتر ” برای آباده پیش بینی می کند .

منبع: دانشگاه علوم پزشکی شیراز

1. گزارش و مجموعه تصاویر بازدید دکتر دستجردی؛ وزیر بهداشت از آباده
2. بهداشت و سلامت، نگاهی به وضعیت بهداشتی نامناسب درمانگاه امام حسین (ع) آباده
3. بیمارستان امام خمینی (ره)؛ تعمیرات و آلودگی صوتی + توضیحاتی درباره ساختمان شماره2
4. مجموعه تصاویر مراسم بازدید کارشناسان بهداشت جهانی از آباده و ارزیابی شهرستان برای پیوستن به جامعه ایمن جهانی
5. آباده در آستانه پیوستن به جامعه ایمن جهانی
6. جدول زمان‌بندی برنامه‌های گرامیداشت هفته سلامت در شهرستان آباده

• حمله لشکر افغان ها به آباده و تسخیر و تخریب این شهر در راه عزیمت و حمله به اصفهان در سال ۱۳۱۴ ه.ق.
• لشکر کشی کریم خان زند به اصفهان و فتح آن از طریق آباده
• تبعید شاه اسماعیل صفوی توسط کریم خان زند به این شهرستان و زندگی وی در اینجا تا آخر عمر.
• لشکر کشی کریم خان به خاطر شورش مردم اصفهان به این شهر در سال ۱۱۹۰ و سرکوب شورشیان به فرماندهی سردار ذکی خان فرزند شیخ علی خان فرمانده سپاه کریم خان زند.
• توقف ذکی خان در آباه و شرکت وی در مهمانی شاه اسماعیل سوم در کاخ شخصی او و مسموم کردن شاه اسماعیل توسط وی. پس از این واقعه کریم خان ۳ روز عزای عمومی در شیراز و آباده اعلام کرد.
• جنگ های لطفعلی خان زند و آقا محمد خان قاجار در اطراف آباده و تخریب قسمتهایی از این شهر و قلعه های مربوط و اطراف .
• قیام حیدر میرزا فرزند شاه اسماعیل سوم علیه آقا محمد خان قاجار و سرکوب شدن بوسیله او .
• وقوع جنگ در سال ۱۲۹۷ ه.ق بین تفنگداران پلیس جنوب و نیرو های ایل قشقایی و مردم آباده که منجر به خراب و کشتار مردم شهر گردید.
• جنگ فتح علی شاه با حسین قلی میرزا در بین راه آباده – شورجستان.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::(الهام دهقان-آرزو کشاورز-شبنم فیروزی. زیر نظر سازمان دانش آموزی)

1. معرفی کتاب: شاه اسماعیل سوم و تأسیسات زندیه در آباده
2. معرفی کتاب: قدمت آباده، واژه‌های اصیل آباده
3. آباده در کتاب دانشنامه ایران؛ درباره آباده بیشتر بدانیم
4. اولین شب شعر عاشورایی در آباده برگزار شد
5. منبت و منبت‌کار: استاد علی امامی
6. جنگ آباده

پلیس جنوب (اس.پی.آر) یعنی ارتش مستقر انگلستان در جنوب ایران بعد از شیراز مهم‌ترین مرکز و پایگاه خود را در آباده در ۱۹۱۶ میلادی ایجاد می‌کند. تعداد افراد بریگارد آباده در مراحل اولیه ۶۰۰ نفر بوده و چهره‌های مهم انگلیسی آن کاپیتان گوین گریفت، سر جنت ال، بارنز و میجر دبلیو . ای. کی. فریزر بوده‌اند.

بعد از مدتی دولت انگلستان برای پلیس جنوب تقاضای کمک مالی می‌کند و دولت ایران پاسخ می‌دهد که حکومت بریتانیا ایران را به حال خود واگذارد تا به اصلاحات بپردازد. نتیجه این یادداشت آگاهی افراد ایرانی این قشون می‌شود به نحوی که درست یک هفته بعد از این اعتراض ده سوار و یک افسر از بریگارد آباده فرار می‌کنند. ضمن آنکه یادداشتی بر جای می‌گذارند که دلیل فرار آنها سیاسی بوده است. بلافاصله دوازده نفر هم از افراد پلیس جنوب در حوالی دهبید به فراریان می‌پیوندند و کاپیتان وینتر و افراد وی به تعقیب فراریان می‌پردازند. که از گروه این کاپیتان دو نفر نیز فرار می کنند.

این افراد در نزدیکی‌های اصفهان به دام زنجیرهای استعمار می‌افتند و به دستور سایکس و قنسول انگلیس در اصفهان تیر باران می‌شوند.
نتیجه عمل فرار مبارزان ایرانی بریگارد آباده سبب می‌شود که دو گردان از شانزدهمین دسته راجپوت‌ها (سربازان هندی) که جمعاً ۲۰۰ نفر می‌شدند به آباده اعزام می‌دارند و بدین ترتیب جمع افراد پلیس جنوب در بریگارد آباده به ۸۰۰ نفر انگلیسی و هندی و ۹۰۰ نفر ایرانی می‌رسد.
در همین زمان حزب دمکرات شعبه آباده فعالیت چشم‌گیری داشته و مبارزه حق‌طلبانه مردم آباده را برای رهایی از چنگال استعمار به اوج خود می‌رساند.

ایل قشقایی و سایر ایلاتی که از مسیر آباده عبور می‌کرده‌اند هم‌چنان بر مردم تأثیر داشته‌اند و چون بین اسماعیل خان صولة الدوله قشقایی سردار عشایر در شیراز و پلیس جنوب جنگ رخ می‌دهد (در ۱۳۳۶ ه.ق برابر ۱۹۱۸ م) انگلیسی‌ها در آباده قصد حمله و تسخیر آباده را داشته‌اند که خبر این موضوع توسط یک شیر زنِ شیر فروش جزمودقی به نام (خانمی شیرین) که هر روز یک ظرف شیر برای بریگارد آباده می‌برد به تقی دانشور می‌رسد و دانشور ۱۰۲ کیلومتر راه را بدون آذوقه و آب یک‌سره می‌رود تا خبر را در سرحد چهاردانگه به قشقایی‌ها برساند. او بعدها نشانه مقاومت و جوانمردی گردید.

در همین زمان اسماعیل خان صولةالدوله قشقایی برادر خود را که در اصفهان بوده دعوت تا برای تهیه قشون و جنگ به آباده بیاید وی به آباده می‌آید و به پسر عموی خود به نام محمدعلی خان سالار مظفر قشقایی که با خبر دانشور دو هزار سرباز تهیه دیده بوده می‌پیوندد. در این موقع سلطان کاظم خان شاملو که از جوانان وطن‌خواه بوده و جزو بریگارد آباده بوده است با هفصد نفر از افراد زیر دست خود به امیر عشایر می‌پیوندد و به تدریج افراد ایرانی بریگارد از او تأسی می‌پذیرند.

محمدعلی خان قشقایی با ورود خود به آباده اعلامیه‌ای صادر می‌کند (که دولت ایران او را مأمور ساخته تا خارجیان و کفار را بیرون براند) و با سربازان آباده‌ای و قشقایی آباده را تسخیر می‌نماید.

آتش جنگ در ماه مه ۱۹۱۸ م. (ماه شعبان ۱۳۳۶ ه.ق) در آباده شعله‌ور می‌شود و بریگارد آباده را محاصره می‌کنند و مدت هفت روز در محاصره  داشته‌اند.

در چهار روز اول انگلیسی‌ها سخت به وحشت می‌افتند و وضع آنها فوق العاده وخیم بوده است. افراد بریگارد از فرماندهان خود نافرمانی می‌کنند و گروهی از افسران انگلیسی کادر وصف از مرکز اصلی بریگارد آباده فرار می‌کنند و به قسمت هندی‌ها در آباده پناهنده می‌شوند.

در شب نوزدهم ماه رمضان ۱۳۳۶ ه.ق سلطان کاظم خان و دویست نفر قشقایی به قسمت ایرانی بریگارد حمله می‌کنند و دویست نفر را اسیر و بقیه فرار می کنند.

با این پیروزی محمدعلی خان قشقایی نامه‌ای به فریزر که رئیس بریگارد آباده بوده به شرح زیر می نویسد:

خدمت جناب جلالتماب عالی مقام آقای ماژر فریزر:
مغلوبیت شما مسلم برای حفظ نفوس به موجب قوانین جنگی به شما پیشنهاد می‌نماییم چنانچه تسلیم شوید موافق قانون اسارت با شما رفتار خواهد شد .تاریخ ۲۱ رمضان المبارک ۱۳۳۶ صولت السلطنه – محمد علی قشقایی.

فریزر در پاسخ می‌نویسد:

حضور حضرت مستطاب اجل آقای امیر عشایر دام اقباله.
از لطف حضرت عالی متشکرم . این که پیشنهاد تسلیم شدن را کرده‌اید که بعداً مطابق قانون اسارت رفتار خواهد شد متشکرم ولی قانون نظام اجازه نمی‌دهد. جنگ را ادامه خواهم داد انشااله.

با پاسخ فریزر جنگ با شدت هر چه تمام‌تر ادامه می‌یابد. مجاهدین آباده‌ای و قشقایی‌ها تونل و نقبی به طول ۷۰۰ متر برای رونقیه (مرکز اصلی بریگارد) حفر می‌کنند و تا زیر دیوار آن می‌رسند.

در دوم ژوئیه ۱۹۱۸ (رمضان ۱۳۳۶ ه.ق) کاظم خان و لطیف خان آب مزرعه کشک، آب مزرعه و آب مزرعه حومه را در یک نهر می‌کنند و به پشت رونقیه رها می‌کنند.

مترجمی که از اهل آباده در خدمت بریگارد بوده و به شدت و با علاقه به انگلیسی‌ها خدمت می‌کرده افراد انگلیسی را تشویق می‌کرده و با شکستن دیوار رونقیه کاپیتان گوین گریفت بدست یک نفر مجاهد آباده‌ای تیر می‌خورد و او را بداخل رونقیه می‌برد.

در همبن زمان فریزر نامه‌ای به بریگارد شیراز برای کمک می‌نویسد نامه را مجاهدین آباده‌ای کشف می‌کنند اما فریزر به طریقی دیگر نامه را می‌فرستد.

بیماری وبا انتشار می‌یابد – در مقر سربازان هندی سه نفر هندی در اثر انتشار وبا می‌میرند اما پلیس جنوب از انتشار خبر آن جلوگیری می‌کند ولی در بیرون بریگارد به سرعت انتشار می‌یابد و از جمله محمدعلی خان قشقایی وبا می‌گیرد و می‌میرد.

به دنبال آن حدود ۳۰۰ نفر به مرض آنفلونزا مبتلا می‌شوند و عده‌ای نیز از ترس مبتلا شدن به آن، از صحنه مبارزه و جنگ فرار می‌کنند و قلب مبارزان و آزادگان تاریخ ما را جریحه‌دار می‌کنند. به تدریج بقیه مجاهدین آباده را ترک می‌کنند و آنچه باقی می‌ماند قتل و غارت و زندان برای مردم آباده بوده است.

سربازان هندی تمام خانه‌ها را غارت می‌کنند و حدود دو میلیون (با نرخ ارزش پولی آن زمان) اموال مردم از بین می‌رود، حدود ۲۰۰۰ نفر کشته برجای می‌ماند و ۱۲۶ نفر را زندانی می‌کنند و حتی جریمه ۴۶۰۰ تومانی هم از یکی از زندانیان دریافت کردند. اینان به مدت ۸ روز در زندان بودند.

جنگ آباده به نفع استعمارگران انگلستان پایان پذیرفت اما حماسه‌اش برای ابد افتخارآمیز تاریخ آباده خواهد بود.

1. آیا ایزدخواست از آباده جدا شده است؟
2. آباده در کتاب دانشنامه ایران؛ درباره آباده بیشتر بدانیم
3. تصویر دیدنی از آباده در شب
4. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
5. شهرستان آباده در سال 1345
6. تست نهایی سرعت ISP ها

«قلعه آباده استوار است، چون قلاع دیگر. اما کمی کوچک است و هوای آن معتدل است و آب آن از مصنعه (آبگیر) و بر آن جنگل است».
:: فارس نامه ابن بلخی ۵۰۰ ه.‌ق

حمد الله مستوفی:

«قلعه آباده از نظر استواری کم‌ترین از قلاع دیگر است و در مساحت کوچک‌تر و هوایی معتدل دارد و آبش از آبگیر است و مجال جنگل دارد».
:: نزهت القلوب – ۷۴۰ ه.ق

مجد الدین حسینی:

«سرند و آباده دو شهر کوچک و آباده حصاری محکم دارد و هوایی معتدل و آب روان. در آنجا غله و انگور بسیار است. در سه منزلی قمشه (شهرضا) جایی خوب و محلی مرغوب و آبش معتدل و هوایی به اعتدال مایل و قریب ۵۰۰ باب خانه در اوست و بیست پاره قریه و مزرعه مضاف اوست. باغات فراوان دارد و کرباس بسیار در آن بافته می‌شود.

مردمش خالی از مردمی نباشد و همگی امامیه باشند و آن قصبه در زمین هموار واقع و اطرافش واسع و قلعه گلین بر آن کشیده‌اند».
:: حدائق السباحه ۲۴۲ ه. ق

ادوارد براون:

«مشاهده آباده اثر نیکویی در من کرد زیرا شهری آباد به نظرم رسید. مزارع و باغ‌های زیادی داشت و به مناسبت فصل بهار درختان آن گل کرده و فضا را با عطر گل‌ها معطر کرده بود».
:: یک سال در میان ایرانیان

اعتماد السلطنه:

«آباده از آبادی‌های بزرگ مابین اصفهان و شیراز است تا اصفهان تقریباً از سی فرسخی کمی متجاوز و تا شیراز از چهل فرسخی قلیلی بیشتر است. خرابه بسیاری در این آبادی وجود دارد که دلیل بر آبادانی قدیم آنجاست.

در قدیم قلعه در آنجا بوده است و از قرار تقدیر بعضی مسافرین فرنگی که در آنجا سفر کرده‌اند الحال بیشتر سکنه آباده در میان‌ همان قلعه منزل دارند.

جمعیت آن‌ها زیاد از ۵۰۰۰ است. میوه خانه شیراز و اصفهان آباده است. باغاتش زیاد و انواع و اقسام فواکه در آنجا به عمل می‌آید. صنعت مخصوص آنجا قاشق سازی است که از چوب می‌سازند. این قاشق‌ها منبت و بسیار نفیس و قد بعضی از آن‌ها سه چارک است. این طرز منبت کاری در هیچ جای فرنگستان نیست. حتی در سوییس و آلمان هم که این حرفه دایر است به این درجه کافی نیست».
:: مرات البلدان ۱۲۹۴ ه. ق ۳۶

یاقوت حموی:

«آباده شهر کوچکی است در فارس قلعه محکمی دارد از رودخانه کر مشروب می‌شود. حاصلش گندم و انگور است این شهر با چند قریه تابع آن سالی ۲۵۵۰۰ دینار به دیوان می‌دهند».
:: معجم البلدان-۷۵۷ -۸۶۲ ه. ق

ابن بلخی:

«یزدخواست دیه گوز {ده گردو -گوز کلمه ایست فارسی به معنی گردو} و شورستان و آباده و دیه حاکی بر آن صوبست همه سردسیر است و قلعه بوم و هیچ میوه نباشد و آب روان و چشمه باشد (شورستان که آب شور بود)».
فارسنامه ابن بلخی -۵۰۰ تا ۵۱۰ ه. ق

بزرگان و نویسندگان دیگری در تعریفات و کتابهای خود از آباده به خوبی نام برده‌اند و آن را مانند دیگر نویسندگان به خوبی معرفی کرده‌اند از آن جمله می‌توان به دو کتاب زبده التواریخ و زینت المجالس اشاره کرد.

قلم:: وبلاگ خبری آباده (الهام دهقان – آرزو کشاورز – شبنم فیروزی زیر نظر سازمان دانش آموزی)

1. آیا ایزدخواست از آباده جدا شده است؟
2. آباده در کتاب دانشنامه ایران؛ درباره آباده بیشتر بدانیم
3. تصویر دیدنی از آباده در شب
4. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
5. شهرستان آباده در سال 1345
6. تست نهایی سرعت ISP ها

انتخاب وی به سلطنت بدین ترتیب بود که علی‌مراد خان بختیاری از طایفه بختیاری و کریم‌خان از طایفه زند و ابوالفتح خان اصفهانی هر سه اتحاد بزرگ را طرح‌ریزی کردند و برای اینکه حکومت آنان به نظر‌ها غصبی نیاید او را به سلطنت برگزیدند.

پس از مدتی بین علیمراد خان و کریم خان زند جنگ در گرفت و شاه اسماعیل به کریم خان زند پیوست و باز پس از چندی از نزد کریم‌خان زند گریخت و نزد محمد حسن خان قاجار رفت و چون محمد حسن خان قاجار در جنگی با کریم خان زند شکست خورد شاه اسماعیل مجددا به نزد کریم خان زند برگشت و کریم خان او را حرمت کرد و او را در آباده ساکن نمود.

کریم خان در آباده برای او شش دستگاه ساختمان که مرکز اصلی آنرا که شاه اسماعیل در آن زندگی می‌کرده با یک باب حمام (به سبک صفوی و زندیه) و یک باب مسجد احداث می‌نماید. که در حال حاضر مردم همه آن‌ها را بناهای کریم خانی می‌نامند. کریم خان برای شاه اسماعیل ملازمانی از کرمان در نظر گرفت تا مواظب او باشند تا بار دیگر راه فرار پیش نگیرد یا مسائل دیگری را به وجود نیاورد.

کریم خان زند برای شاه اسماعیل روزی یک تومان نقد که عبارت است از ده هزار دینار و قیمت پانصد من به وزن تبریز غله باشد و نیز روزانه مقدار سه من تبریز گندم و دو من جو برای مخارج و علیق او در نظر گرفت و در هر سالی دو بار در عید نوروز و اوایل پاییز لباسی در خور شاهانه او به آباده می‌فرستاد.

شاه اسماعیل از ۱۱۸۰ه. ق تا هنگام وفاتش در آباده (۱۱۸۷ ه. ق) زندگی خود را به نقاشی و چاقو سازی می‌گذرانید و از صنعت خود (چاقو سازی) چند قبضه برای یادبود برای کریم خان زند ارسال می‌داشت.

کریم خان زند که برای شاه اسماعیل نامه می‌نوشت در زیر آن اضافه می‌کرد: (عرضه داشت کمترین بندگان) و در زیر آن می‌افزود (کریم زند). شاه اسماعیل هم که نامه می‌نوشت با جمله (فرمان عالی شد) آغاز می‌کرد.

با مرگ شاه اسماعیل در سال ۱۱۸۷ ه. ق در آباده، کریم خان زند سه روز را عزاداری تعیین و بر حسب رسوم آن زمان کلاه خود و همه سران و بزرگان دربار خود را لجن مالید.

شاه اسماعیل در آباده به خاک سپرده می‌شود، برایش مقبره‌ای درست می‌کنند و شمشیر پادشاهی او را به همراه جنازه‌اش به خاک می‌سپارند. محل دفن در قبرستان عمومی آن زمان آباده بوده که دارای آرامگاه و سنگ قبر بوده است. این قبرستان در حدود سال ۱۳۳۰ شمسی تبدیل به باغ ملی گردید و اینک پارک کودک می‌باشد.

آنچه از بناهای کریم خانی در آباده باقی مانده است فقط ساختمان‌های مسکونی شاه اسماعیل است که مرکز اصلی آن در حال حاضر به صورت مدرسه از آن استفاده می‌شود. حمام وکیل را حدود ۹ سال (از ۱۳۶۰) پیش شهردار وقت به دلیل شکسته شدن سقف آن خراب کرد و مسجد وکیل در حدود ۵۰ سال پیش به سبب گسترش حسینیه آباده خراب نموده‌اند.

از جمله آثار یادبود باقی مانده از شاه اسماعیل در آباده تل شاه نشین* است که در فاصله ۲ کیلومتری شمال قلعه قدیم آباده و در محدوده شهر آباده قرار دارد. سطح این تپه چهار نوع حجاری به شکل‌های مختلف از جمله لگن، بادیه، تخت و غیره انجام شده و هیچ گونه کتیبه‌ای در آن وجود ندارد.

* تلفظ (tol) که‌ همان تل به معنی تپه می‌باشد. طول این تپه حدود ۲۰۰ متر و ارتفاع آن حد اکثر ۸ متر می‌باشد. نوع آن سنگی و از دوران اول می‌باشد و یک فسیل بسیار زیبایی از صدف در سنگ‌های آن وجود دارد.

منبع: قلم:: وبلاگ خبری آباده:: (بازی‌های محلی آباده‌، جمشید صداقت کیش)

1. معرفی کتاب: شاه اسماعیل سوم و تأسیسات زندیه در آباده
2. نگاهی به تل شاه‌نشین به همراه تصاویر
3. مهمترین وقایع تاریخی آباده
4. حوادث مهم تاریخی آباده

بسم الله الرحمن الرحیم

تاریخ آموزش و پرورش شهرستان آباده

تا قبل از سال ۱۲۸۵ شمسی آموزش و پرورش در شهرستان آباده به صورت مکتب‌خانه‌ها بوده. چندین مکتب‌خانه وجود داشته که در آنها معمولاً قرآن تدریس می‌شده است و در بعضی علاوه بر قرآن کتب سعدی و حافظ و مولانا نیز تدریس می‌شده است. چون شاگرد و معلم هر دو علاقه‌مند بودند به شکلی خاص اداره می‌شد و واقعاً تدریس معلم و تحصیل شاگرد بر اساس علاقه مفرط آنها بوده است.

در قدیم تعداد مکتب‌خانه‌ها زیاد بوده. از بین آنها مکتب‌خانه‌های مرحوم عباس ادیب‌زاده، مرحوم حاج ملا احمد، شیخ محمدجان نادری و حاج ملا حسین حمزه‌پور مهم‌تر بودند. دو مکتب خانه هم مخصوص خواهران وجود داشته که یکی را خانم طیبه چوبینه اداره می‌کرده و دومی توسط خواهری که ظاهراً صغری خانم نامیده می‌شده اداره می‌شده است. صغری خانم خدمتکار منزل امام جمعه بوده ضمناً به دختران امام جمعه و تعدادی دیگر قرآن می‌آموخته است. سابقه مکتب‌خانه‌ای که توسط خانم چوبینه اداره می‌شده است برمی‌گردد به ۱۳۰سال پیش.

در سال ۱۲۸۵ شمسی (احتمالاً در فصل بهار) آقای میزا حبیب آموزگار استهباناتی از مسیر آباده عازم تهران بوده که در نزدیکی آباده گرفتار راهزنان می‌شود و تمامی اموال او به سرقت می‌رود. میرزا حبیب با لباسی مختصر و عبائی که به خود پیچیده بوده وارد آباده می‌شود. در دوران قدیم آباده فاقد مسافرخانه و هتل بوده ولی افرادی نامی وجود داشتند که به قول معروف در خونه باز بودند. اگر غریبی وارد شهر می‌شد یا به خانه این افراد می‌رفت یا در حسینیه و یا مسجد بیتوته می‌کرد. چون فرد غریبی بوده مورد توجه مردم قرار می‌گیرد. احتمالاً یا پرس و جو می‌کند یا او را راهنمائی می‌کنند بهر حال با مردی به نام حاج علی‌خان ملاقات می‌کند. حاج علی‌خان مردی نیکوکار، مهمان‌نواز (درخونه باز) یاور مردم و قابل اطمینان. مردی بوده که به آبادانی شهر علاقه وافر داشته. مثلاً بیشتر قنواتی که در آباده احداث شده توسط ایشان انجام گرفته و به نام فرزندان اوست.

(حاج علی‌خان پدر مرحوم دکتر قربان است که علاوه بر ایشان دارای فرزندان دیگر هم بوده است) زمانی که میرزا حبیب به خانه حاج علی‌خان وارد می‌شود ایشان متوجه می‌شود که میزا حبیب فرد باسوادی است که هم به زبان عربی مسلط است و هم به زبان فارسی. لذا از ایشان درخواست می‌کند که یک‌سال در آباده بماند تا به کمک هم مدرسه‌ای تاسیس کنند.

لازم به ذکر است که آقای میرزا حبیب فرزندی دارد به نام جمشید آموزگار که در زمان سلطنت پهلوی دوم، وزیر امور خارجه بوده و مدتی هم پست نخست وزیری داشته است. فردی با سواد است و اکنون در قید حیات می‌باشد. شایع بود که به جای کوفی عنان کاندید دبیر کلی سازمان ملل متحد می‌باشند که فرد دیگری انتخاب شد. جمشید آموزگار یک دوره وزیر فرهنگ و یکی دو دوره هم مدیر کل فرهنگ فارس بوده است.

حاج علی‌خان به هر ترتیب بوده آقای میرزا حبیب آموزگار را راضی می‌کند و در آباده نگه می‌دارد و مدرسه ای تأسیس می‌کند به نام تربیت.

اولین شاگردان مدرسه فرزندان حاج علی‌خان بودند و فرزندان حکیم و فرزندان حاجی واعظ زاده و احتمالاً چند نفر دیگر. در این مدرسه آقای میرزا حبیب عربی تدریس می کرده و شخصی به نام میرزا حسن، فارسی و میرزا هدایت الله سپهر که از شیراز دعوت شده بود انگلیسی.

آقای میرزا حبیب آموزگار یک سال و اندی در آباده می‌ماند و پس از آن آباده را ترک می‌کند. با رفتن میرزا حبیب مدرسه تعطیل می‌شود.

چندی نمی‌گذرد که حاج ملا عبدالله واعظ زاده روحانی اهل مسجد و منبر بعد از اقامه نماز عشا در راه برگشت از مسجد با جوانی طلبه برخورد می‌کند که از ایشان نشانی مسجد را جهت بیتوته شبانه می‌پرسد. حاجی ملا عبدالله طلبه جوان را به خانه می‌برد. در ضمن گفتگو معلوم می‌شود نام طلبه محمدباقر موحد است، اهل مازندران و در اصفهان تحصیل می‌کند و در حال حاضر جهت انجام کاری از اصفهان خارج شده است.

حاج ملا عبدالله واعظ زاده دارای سه پسر بود به نام‌های علی اصغر؛ علی اکبر و میرزا علی. فرد اخیرالذکر پدر کریم واعظ زاده است. علی اصغر واعظ زاده زمانی که با آقای موحد صحبت می‌کند متوجه می‌شود که ایشان هم به زبان عربی وارد است هم به زبان فرانسه؛ لذا به پدرش پیشنهاد می‌کند در حال حاضر که آقای آموزگار آباده را ترک کرده است به کمک آقای موحد مدرسه‌ای تأسیس شود.

با اصرار علی اصغر واعظ زاده مدرسه‌ای به نام اسلامیه و مدیریت حاج ملا عبدالله واعظ زاده باز می‌شود.

معلمان مدرسه اسلامیه عبارت بودند از: حاج ملا عبدالله واعظ‌زاده؛ میرزا علی آقای واعظ‌زاده، آقای موحد، غلامرضا ادیب‌زاده و محمدحسین ریاضی. محل مدرسه منزل آقای منبتی در حوالی میدان ولی‌عصر کنونی در قلعه میر پنج.

در این هنگام به دلیل جنگ دوم جهانی قشون SPR (قشون جنوب) در محل رونقیه آباده مستقر می‌شود. همراه قشون افسری بوده است به نام میرزا علی‌خان که حساب‌دار قشون بوده. میرزا علی‌خان پس از دیدن مدرسه به فکر گسترش و تکمیل آن می‌افتد و با کمک حاج ملا عبدالله واعظ‌‌زاده مدرسه را از خانه آقای منبتی به رونقیه منتقل می‌کنند. ضمناً نام مدرسه از اسلامیه به همت تغییر می‌یابد.

این مدرسه (همت) توسط محمدباقر موحد، سیدحسین ضیاءالعلوم، غلام‌رضا ادیب‌زاده، میرزا علی آقای واعظ زاده و مدیریت حاج ملا عبدالله واعظ‌زاده اداره می‌شده.

شاگردان مدرسه همت: آقای عبدالرحیم رضانیا که در قید حیاتند، محمدحسن رضانیا، هدایت الله فروهر، غلام‌عباس آرام، ذبیح‌الله قربان و امانت‌الله روشن‌زائر. لازم به ذکر است که آقایان آرام و روشن زائر در قید حیاتند.

باید بدانیم که آقای فروهر پس از تحصیل در آلمان در رشته صنایع و معادن و فلزات به ایران برمی‌گردد و آقای آرام با راهنمایی یکی از افسران SPR (قشون جنوب) به هندوستان مسافرت می‌کند و پس از فراغت از تحصیل به ایران برمی‌گردد و به استخدام وزارت امور خارجه در می‌آید و یک دوره هم وزیر امور می‌شوند. چنانچه ایشان زنده باشند در خارج از ایران ساکنند.

آقای ذبیح‌الله قربان پس از تحصیل در علم طب به ایران باز می‌گردد.

دکتر ذبیح‌الله قربان به عنوان پدر علم پزشکی فارس و دانشگاه شیراز معروف هستند.

آقای امانت‌الله روشن‌زائر از دانشگاه پاریس در رشته فیزیک در مقطع دکترا فارغ‌التحصیل می‌شود و پس از مراجعت به ایران به عنوان استاد دانشکده علوم تهران مشغول به کار می‌شود. ایشان از مهره های اصلی دانشکده علوم بودند و هنوز در قید حیات هستند.

در زمانی که مدرسه همت در رونقیه مستقر می‌شود، حاجی مخبرالسلطنه هدایت به سمت استاندار فارس منصوب می‌گردد. هنگام مسافرت ایشان به شیراز از مسیر آباده، دانش آموزان مدرسه همت به پیشواز می‌روند و سرودی میخوانند و به پرسش‌های استاندار جدید فارس جواب می‌گویند. آقای هدایت از اطلاعات و دانش آنان آگاه می‌شود و اظهار شادی می‌نماید. از حاجی واعظ‌زاده درباره مواد درسی دانش آموزان سؤال می‌کند. حاجی واعظ‌زاده دروسی را اعلام می‌دارد و از زبان فرانسه به عنوان زبان دوم یاد می‌کند. آقای هدایت می‌گوید بهتر است بجای فرانسه عربی تدریس شود.

مدارسی که نام بردیم نه تنها در آباده بلکه در سراسر استان فارس حتی در تمام ایران با بودجه مردم اداره می‌شده است و اصلاً بودجه دولتی نداشته است. در این زمان تعداد دانش آموزان زیاد می‌شود و آموزگاران نیز احتیاج به کمک داشتند و آقای واعظ زاده و چند نفر دیگر توانایی نداشتند که مخارج مدرسه را تأمین کنند لذا کم کم افت پیدا می‌کند.

آقای علی‌اصغر واعظ‌زاده که علاقه فراوان به فرهنگ داشت چندین بار به شیراز مسافرت می‌کند تا شاید بتواند در آباده مدرسه دولتی تأسیس کند که کوشش‌های ایشان به جایی نمی‌رسد ناچار مردم آباده را جمع می‌کند و پیشنهاد می‌نماید ۲۰% به مبلغ مالیاتی که می‌پردازند اضافه کنند تا دوباره مدرسه راه‌اندازی شود. پس از توافق مردم مدرسه بعد از ۶ ماه تعطیلی باز می‌شود.

آقای واعظ به کوشش خود درباره تأسیس مدرسه دولتی در آباده ادامه می‌دهد و مکرر به شیراز مسافرت می‌نماید تا اینکه در سال ۱۲۹۴ شمسی مجوز اولین مدرسه دولتی در فارس را برای آباده اخذ می‌نماید.

این مدرسه بنام مدرسه چهار کلاسه سعدی در کوچه حاج علی‌خان پشت حمام رضانیا ابتدای خیابان رسالت با مدیریت حاجی واعظ زاده شروع به کار می‌نماید.

معلمان مدرسه چهار کلاسه سعدی: آقای سید ضیاءالعلوم، آقای غلام‌رضا ادیب‌زاده، آقای علی‌اکبر واعظ زاده، آقای میرزا مهدی امام ملقب به شیخ الاسلام، محمدباقر موحد، محمدرضا ریاضی، محمدعلی ریاحی و خدمتگزاری داشته است بنام حسین‌ جان یا حسین جون که با نام خانوادگی رضانیا.

بعدها که مدارس استان فارس را شماره گذاری می‌کنند این مدرسه بنام شماره ۱۲ فارس نام‌گذاری می‌شود. مدرسه به پشت تیمچه صرافیان منتقل می‌شود با تابلویی به این مضمون، مدرسه چهار کلاسه پسران سعدی.
دیری نمی‌گذرد دومین مدرسه دولتی به همت حسین خان سورمقی در تبلیغات آقای علی‌اصغر واعظ زاده در سورمق تأسیس می‌شود با مدیریت آقای محمد باقر موحد.

در سال ۱۲۹۰شمسی یعنی چهار سال قبل از تأسیس اولین مدرسه دولتی در آباده دو باب مدرسه ملی در آباده وجود داشته است (غیرانتفاعی کنونی) که کلیه مخارج مدرسه از حقوق معلم و… از وجوه پرداختی دانش آموزان اداره می‌شده است. یکی پسرانه به مدیریت محمدحسین آگاه و یکی دخترانه دو کلاسه به مدیریت خانم طلعت آگاه که این مدرسه دخترانه در سال ۱۳۱۴شمسی منحل می‌شود.

اولین مدرسه دولتی دخترانه در سال ۱۳۰۷شمسی در محل پشت کلاه فرنگی فعلی به‌نام مدرسه دولتی زنهاریه به مدیریت بانو روحا فروزان تأسیس می‌شود که بعداً به‌نام مدرسه دوشیزگان تغییر نام می‌دهد.

معلمان مدرسه دولتی دخترانه: خانم ملک سلطانی، غزت خانم قصائی، منیژه خانم وفا، قدسیه خانم حمیدی، قدرت خانم حمیدی، ایران خانم آگاه، و طلعت آگاه. ظاهراً خانم قدسیه حمیدی هنوز در قید حیاتند و در تهران زندگی می‌نمایند.

درسال ۱۲۹۸شمسی اداره اوقاف و معارف و صنایع مستظرفه در آباده تأسیس می‌شود. که اولین رئیس آن علی‌اصغر واعظ‌زاده بود. پس از یکی دو سال بدلیل اینکه آقای علی‌اصغر واعظ زاده سکته می‌کند ناچار موقتاً دکتر سید ابوطالب دانا را به‌عنوان نماینده آموزش و پرورش معرفی می‌کنند . بدلیل عدم کارائی کافی ایشان، مردم از آقای علی‌اکبر واعظ‌زاده تقاضا می‌کنند جهت تصدی پست ریاست فرهنگ به آباده مسافرت نمایند. ایشان مدت ۶ سال رئیس فرهنگ آباده بود. در زمان ریاست ایشان مدارسی در صغاد، ایزدخواست، سوریان، اقلید تأسیس می‌شود.

بالاخره درسال ۱۳۰۵شمسی آقای اسماعیل نجومی بعنوان کاندیدای مجلس ششم معرفی می‌شود. آقای علی‌اکبر واعظ زاده که با آقای واعظ‌زاده داشته است پس از ملاقاتی که با وزیر فرهنگ آن زمان داشته است حکم انفصال آقای واعظ‌را گرفته و بجای ایشان میرزا مهدی امام ملقب به شیخ الاسلام پسر بزرگ امام جمعه به ریاست فرهنگ آباده منصوب می‌شود. از این زمان دو دودستگی‌ها به اوج می‌رسد و بین کرجه‌ای‌ها و رضاخانی‌ها درگیری‌هایی شروع می‌شود.

منبع : قلم :: وبلاگ خبری آباده ::

1. تاریخچه آموزش‌وپرورش آباده
2. تصاویر و گزارش مراسم تجلیل از پیشکسوتان عرصه علم و فرهنگ و جشن ۱۰۰ سالگی تاسیس مدرسه در آباده
3. اسامی شاگردان اولین مدرسه دخترانه آباده، موسوم به مدرسه تربیت بنات
4. تصاویر و گزارش مراسم تجلیل از مقام معلم و فرهنگیان؛ شهرستان آباده
5. جشن پایان بیسوادی
6. 85 درصد مدارس آباده در برابر زلزله آسیب پذیر است