همه چیز درباره سد شهدای ایزدخواست

حمیدرضا لاسیفی: صنعت سدسازی خدمت بسیار بزرگی به بشر در استفاده از منابع آبی و زمینی کرده است. اگر سد را در محل مناسبی بنا کنند از به‌راه افتادن سیل جلوگیری می‌شود. آبی که در پشت سد جمع می‌شود برای مصرف کشاورزی و حیوانات ذخیره ارزشمندی است. از این آب، زمین‌های خشک زراعتی نیز سیراب می‌شوند، بعلاوه در بسیاری از سد‌ها فشار ناشی از ریزشِ آب را به توربین‌هایی هدایت می‌کنند و توربین‌ها دستگاه‌های تولید برق را به حرکت وا می‌دارند و نیروی سرشاری از برق فراهم می آورند.

سد شهدای ایزدخواست

سد خاکی:

عمدتاً از مواد خاکی تشکیل یافته است. بدیهی است که مواد تشکیل‌دهنده آن باید طبق مشخصات مخصوصی باشد و فرم مقطع آن بر اساس ضوابط فنی، محاسباتی تعیین می‌شود.

انتخاب سد خاکی:

با زیاد شدن عرض رودخانه در محل گلوگاه به ترتیب از سدهای قوسی به وزنی، از وزنی به پایدار و بالاخره خاکی و سنگی می‌رسیم.
سدهای خاکی معمولا ارزان‌تر از سدهای بتنی تمام می‌شود و به همین دلیل در جایی که عرض رودخانه (طول سد) زیاد باشد سدهای خاکی در شرایط یکسان اقتصادی‌تر به نظر می‌رسند. یکی از شرایط عمده برای احداث سدهای خاکی وجود مصالح خاکی مناسب در محل سد است که از اهم این مصالح، مواد غیرنفوذ رس و سیلت است، سایر مصالح از قبیل شن و ماسه نیز باید در محل و یا فاصله معقولی از کارگاه وجود داشته باشد.

سد شهدای ایزدخواست

مطالعات سد شهدای ایزدخواست از سوی سازمان آب منطقه‌ای فارس در سال 1372 به مشاور پاراب فارس ابلاغ گردید و مطالعات مرحله‌ی اول سد انجام و عملیات اجرایی آن در سال 1374 شروع شد.
با احداث سد مخزنی شهدای ایزدخواست سالیانه حدود 12 میلیون‌مترمکعب آب از مخزن این سد قابل تأمین است. علاوه بر تأمین آب مورد نیاز کشاورزی در وضع موجود، توسعه کشاورزی در اراضی پایین‌دست سد بوجود خواهد آمد.

ساخت هسته رسی سد شهدای ایزدخواست

سد «ایزدخواست» از سدهای خاکی با هسته رسی بزرگ فارس و در شمال شهرستان آباده واقع شده است.
ارتفاع تاج سد شهدای ایزدخواست تا کف بستر شالوده 37 متر، عرض تاج 10 متر و طول تاج 292 متر می‌باشد. بدین ترتیب این سد در ردة سدهای مخزنی بزرگ جای می‌‌گیرد.

منطقه مورد مطالعه:

سد شهدای ایزدخواست بر روی رودخانه رحیمی در 65 کیلومتری شمال غربی شهرستان آباده در استان فارس واقع شده است. منطقه مورد مطالعه شامل اراضی پایین‌دست این سد در حاشیه‌ی رودخانه‌ی رحیمی و اطراف شهر ایزدخواست قرار دارد.

مکان سد شهدای ایزدخواست

موقعیت جغرافیایی شهر ایزدخواست در 31درجه و 31 دقیقه عرض شمالی و 52درجه و 8 دقیقه طول شرقی می‌باشد. ارتفاع آن از سطح دریا به 2200 متر می‌رسد. از نظر اقلیمی و شرایط آب‌و‌هوایی این منطقه جزء مناطق سرد و نیمه خشک محسوب می‌شود. متوسط بارندگی سالیانه برابر 150 میلی‌متر و متوسط درجه حرارت آن 13 درجه سانتی‌گراد و دارای زمستان‌های سرد می‌باشد بطوریکه حداقل مطلق درجه حرارت آن 17- درجه سانتی‌گراد بوده و در ماه‌های آذر تا اسفند در منطقه یخبندان می‌باشد.

مشخصات سد شهدای ایزدخواست

هدف پروژه: 1300 هکتار از اراضی منطقه ایزدخواست آباده شامل 1050 هکتار در طرح توسعه و 250 هکتار طرح بهبود می‌باشد.

محل اجرای پروژه: 65 کیلومتری شمال غربی شهرستان آباده و 5 کیلومتری جنوب شهر ایزدخواست.

اجرای سد شهدای ایزدخواست

مشخصات ابعادی بدنه و مخزن سد:

  • نوع سد: خاکی با هسته رسی
  • طول تاج: 292 متر
  • عرض تاج: 10 متر
  • عرض پی سد: 210 متر
  • ارتفاع سد از روی پی: 37 متر
  • حجم مخزن در تراز نرمال: 12 میلیون مترمکعب
  • حجم آورد متوسط سالیانه: 19 میلیون مترمکعب
  • حجم آب قابل تنظیم: 15 میلیون مترمکعب
  • مساحت حوزه آبریز رودخانه: 760 کیلومترمربع
  • طول حوزه آبریز: 39 کیلومتر
  • متوسط بارندگی حوزه: 150 میلی‌متر

سد شهدای ایزدخواست

مراحل اجرای سد

مراحل اجرایی سد توسط شرکت کترا انجام گردیده است.

سیستم آبگیری و تخلیه تحتانی:

  • قطر لوله آبگیری کشاورزی: 48 اینچ (1200 میلی‌متر)
  • قطر لوله تخلیه تحتانی: 28 اینچ (700 میلی‌متر)

سد شهدای ایزدخواست

سیستم انحراف:

شامل آبراهه صندوقه‌ای دوقلو به ابعاد 3×2/5 (دو و نیم) و 3×3/5 (سه‌ونیم) متر، فرازبند به ارتفاع 8 متر و نشیب بند به ارتفاع 5 متر می‌باشد.

طول کالورت: 330 متر

  • تاریخ آبگیری اولین مخرن: 1378/12/18
  • تاریخ شروع بهره برداری: 1379/10/27

سد شهای ایزدخواست

سیستم انتقال آب از پایاب سد تا ابتدای شبکه آبیاری و زه‌کشی شامل 6 کیلومتر لوله GPR به قطر 900 میلی‌متر و 5/5 کیلومتر کانال ذوزنقه‌ای.

وضعیت بهره‌برداری از مخزن سد شهدای ایزدخواست:

  1. اراضی سنتی به سطح 250 هکتار که شامل انواع کشت مزروعی و 130 هکتار باغات می‌باشد و دارای شبکه سنتی بوده و تقریبا 4 میلیون مترمکعب مصرف سالیانه دارند، که آب‌بهای آن بر اساس شبکه تلفیقی و سنتی محاسبه شده و 2 درصد محصول می‌باشد.
  2. اراضی طرح توسعه که بین 200 تا 500 هکتار متغیر می‌باشد، که آن هم شامل انواع کاشت مزروعی است، و آب‌بهای آن بر اساس شبکه مدرن محاسبه شده و به میزان 3 درصد محصول می‌باشد، که مصرف سالیانه این اراضی متوسط 5 میلیون مترمکعب می‌باشد. در دو سال گذشته به دلیل خشک‌سالی این اراضی کشت نشده‌اند.
  3. سهم آب روستای رامشه و اسفندداران واقع در استان اصفهان که ادامه اراضی سنتی شهر ایزدخواست بوده و به میزان چهار پانزدهم حجم آورد سالیانه می‌باشد، که بابت این حجم آب هیچگونه آب‌بهایی پرداخت نمی‌گردد.

منبع: نگاهی به سد ایزدخواست، سدی با هسته رسی /حمیدرضا لاسیفی

» با تشکر از آقای محمدی، مدیریت محترم اداره منابع آب شهرستان آباده

پ.ن: استفاده از کلیه مطالب وبلاگ با درج لینک فعال به مطلب مجاز می‌باشد. استفاده از مطلب فوق در نسخه‌های چاپی (روزنامه، هفته‌نامه، مجله و…) مجاز نیست.