تاریخچه اداره بهداری و پزشکی شهرستان آباده

نخستین قانون طبابت درسال 1339 هجری قمری (1300خورشیدی ) به تصویب رسیدوبرطبق این قانون فقط اشخاصی به پزشکی ودندانسازی می توانستند اشتغال ورزند که وزارت معارف (فرهنگ وآموزش وپرورش بعدی ) به آنها اجازه نامه دهد .

اما این قانون آن طور که باید وشاید اجرا نمی شود تا حدود سالهای 1312-1311خ .که وزارت معارف از کلیه حکیم ها (پزشک های تجربی ) امتحـان پزشکـــی می گیرد وهـــرکس دراین امتحـــان موفــق می شدمجوز امور پزشکی به وی داده میشد وآنها را پزشک مجاز می گفتند .

درسال 1305خ. قانونی به تصویب رسید که کلیه موسسات صحی کشوری ,شهری وصحیـــه شهربانی ها وانستیتوپاستور در اداره کل صحیه که درآن تاریخ جزو وزارت کشور بود ,تمرکز یابد.

درسال 1320 وزارت بهداری تإسیس واداره کل صحیه جزو وزارت بهداری می شود .ضمن آنکه فرهنگستان زبان از سال 1314تا 1319 نام آن را به اداره کل بهداری تغییر می دهد.(فرهنگستان زبان ایران ,1319,ص13)

پزشکان آباده

دكتر م�مد علي �قيقت كيش طبيب ص�ه وآبله كوب دكتر م�مد �سين آگاه (ضياءال�كما)از پزشكان قديم آباده دكتر عطاءاله معروف به سراج ال�كما يكي ديگر از پزشكان قديم آباده

تا آنجا که حافظه مردم یاری داده وآثار نوشتاری موجود نشانگر است پزشکان زیر از دوره قاجاریه به کار پزشکی اشتغال داشته اند وبه غیر از دو نفر از آنان ,بقیه تا نیمه اول پهلوی اول ویا کمی بعد زنده بوده اند .

1- آقا محمد حسین معروف به حکیم باشی

2- میرزا عطا ءاله آباده ای ملقب به سراج الحکما (1331-1259هجری قمری )(زکائی بیضائی 1343,ج2,ص105)

3- دکتر محمد حسین آگاه ,معروف به دکتر خان ,فرزند سراج الحکماء

4- دکتر دانا ,ملقب به اعلم الملک

5- دکتر سراج اله خان همت

6- میرزا محمود (صالحی ,محمد حسین ,بازنشسته ,75 ساله ,10 شهریور 1385)

از این گروه شماره های 2و3و4و5همه از فرقه ضاله بابی وبهائی بوده اند ومذهب میرزا محمود اسلام وشیعه 12 امامی بوده است .

دوره رضاشاه (1320-1304)

تإسیس اداره بهداری

در روز 11خرداد 1305 علی منصور ,وزیرداخله (کشور)بنا به پیشنهاد اداره کل صحیه حکم میرزا محمد علی صداقت کیش را به سمت ” طبیب صحی وآبله کوبی آباده ” به مدت یکسال قراردادی ,ماهیانه 470 ریال از 15 خرداد 1305 امضاء می کند ودر کنار امضای وی مهر وزارت داخله زده می شود وبه شماره هشت دفتر مخصوص پرسنلی وتاریخ 12 تیر 1305 ثبت می شود .

وی به آباده می آید ودر مجاورت دبستان دولتی فردوسی که دراصل خانه مسکونی حاج علیخان بوده خانه ای اجاره می کند وضمن طبابت در همـــان جا هم زندگــــی می کرده وهیچ پرسنلی نداشته است .

مدرك آبله كوبي رفعت دهقان اولين مدرك آبله كوبي درآبادهدکتر حقیقت کیش مسلماٌ پزشک مجاز بوده , گر چه یکی از فرزندانش ادعا می کند فارغ التحصیل رشته پزشکی دارالفنون بوده , درآباده به دکتر صحیه (محاوره ای آن seye)مشهور می گردد وبسیار خوش اخلاق ,مهربان واجتماعی بوده است . وی اهل اریکان (سپیدان ) بوده است .

خانه مسکونی وی گرچه مقداری تغییر کرده اما از لحاظ بافت حیاط واتاقها به همان صورت باقیمانده است ودر نقشه سال 1353 شهر آباده این خانه را که نخستین محل اداره بهداری آباده بوده است با حرف Aمشخص گردیده است .

از این دوره مدرک آبله کوبی رفعت دهقان , فرزند آقا محمود دهقان مشهور به آقا محمود چناری را در زیر ارائه می کنیم که در27 اردیبهشت 1308 انجام شده است.

سرشماری 1318اری 1318

برای نخستین مرتبه در ایران درسال 1318 انجام می گیرد . دراین سرشماری جمعیت آباده را 6943نفر بوده ودر بخشی تحت عنوان “بهداشت ” چنین آمده است :

امراض شایعه

بیمارستان :-

شماره تخت :-

پزشک مجاز :5

داروخانه :2

با این تفاسیر درسال 1318 تعداد 5 پزشک مجاز ودو داروخانه برای جمعیت آن روز آباده رقم بالائی است .

نام همه پزشکان مشخص نیست .اما مطمئناٌ یکی از آنها دکتر حقیقت کیش ودیگری دکتر بدیع اله آگاه (1346-1268خ)بوده است .دکتر آگاه فرزند میرزا عطاءاله واز فرقه بهائی بوده است . شخصی هم در این دوره به نام میرزا حکیم بوده که اطلاعی از مجاز یا غیر مجاز بودن وی در دست نیست .

البته چهار نفر از فرزندان دکتر حقیقت کیش نیز در رشته پزشکی (از جمله دکتر جلیل صداقت کیش که دررشته دندانپزشکی )ادامه تحصیل می دهند . دکتر جلیل صداقت کیش اولین دندانپزشک آباده می باشد اما برای خدمت به سایر نقاط فارس می رود.

دهه (1330-1320 )

تغییر ساختمان

درسال 1324دکتر صداقت کیش ساختمانی می سازد که هنوز قسمتی از آن وجود داردوبه آنجا اسباب کشی می کند که در نقشه این باغ وساختمان با حرف Bنشان داده شده است .درآن زمان شادروان محمد حسن محقق زاده (متوفی 1383یا 1384 )به عنوان کارمند بهداری برای آبله کوبی وواکسیناسیون مشغول می شود .

با توجه به این که این ساختمان به نسبت شهر دور دست است اداره بهداری درسال 1327به ساختمان رونقیه منتقل می شود که تا اندازه ای به مرکز شهر نزدیک است . این محل در غرب فلکه دوم ورودی شهر وآغاز بلوار استقلال می باشد که درنقشه با حرف Cنشان داده شده است .

اداره بهــــداری آباده به سبب تغییراتی در وزارت بهداری در سال 1329 گستـــرش می یـــابد . بدین صورت که تعــداد کارمنــــــدانش افـــزوده میشود .چون انواع واکسن از اداره کل بهداری فارس نظیر حصبه ,سل ,وغیره وارد می شود وتمامی دانش آموزان شهرستان در این سال واکسینه می شوند .

ساختمان رونقیه را مردم آباده ,اداره بهداری می گفتند.

بیمارستان امید سالار

قشقائی ها وامیـــد سالار برای نمایندگی آباده در مجلس شــــورای ملـــی رقابت می کردند . محمد حسین قشقائی (بعدها نماینده آباده در مجلس شورای ملی )در سال 1324 ساختمان یک باب دبستان شش کلاسه را در آباده می سازد که به دبستان قشقائی مشهور می شود .

محمد رضاامید سالار برای چشم هم چشمی ,بیمارستانی را در خیابان اصلی آباده (در مجاورت پمپ بنزین )که درنقشه با حرف (D) نشان داده شده , درزمینی به مساحت 1500 متـــر مـــربع می سازد که درحدود سال 1329 پایان می پذیرد ودارای 10 تخت می باشد .

این ساختمان به اداره بهداری واگذار می شود ودرمانگاه آن فعال می شود واداره بهداری هم در همین ساختمان است .

ساختمان بیمارستان امید سالار تا حدود سال 1380 وجود داشته است که درحال حاضر با جای این ساختمان مرکز بهداشتی درمانی ولیعصر ساخته شده است .

م�لهاي قرارگرفتن بهداري آباده درنقاط مختلف شهرستان

تإثیر ریشه کنی مالاریا

یکی از قدامات اصل چهار ترومن ,تإسیس اداره ریشه کنی مالاریا وسم پاشی در شهر ودر روستاها علیه مالاریا با نفت ود.د.ت بود . این سم پاشی ار حدود سال 1330 در ایران ودر شهر آباده آغاز وهر ساله تا حدود سال 1338 ادامه داشت . البته ساختمانهای شهری را درسال اول فقط سمپاشی کردند گر چه در سالهای بعد د. د. ت را به جای نفت مخلوط می کردند.

نکته حائز اهمیت آن است که غیر از مالاریا بسیاری از حشرات ناقل بیمارها ,شپش وغیره را از جامعه ایرانی در پایان دهه سی از بین برده بود.

تإ سیس بهداری آموزشگاهها

درسال 1332 اداره فرهنگ (اداره آموزش وپرورش )شهرستان آباده با وجود پزشکی به نام دکتر نوشیروانی (فارغ التحصیل دانشگاه تهران واز اقلیت زرتشتی )بهداری آموزشگاههای شهرستان آباده را در خانه استیجاری در کوچه جنوب کاروانسزای صرافیان در بازار نو تإسیس می نماید که تنها کارمند این بهداری یک مستخدم بود که بعدها عمل تزریق آمپول را انجام می داد. تإسیس این واحد به دو دلیل در وضع بهداشت شهر آباده تإثیر داشت :

1- تمامی دانش آموزان مدارس از لحاظ بیماری تراخم که شیوع زیاد داشت معاینه وآنان که مبتلا بودند ,تحت معاینه رایگان قرار گرفتند وبا تراشیدن پلکها مداوا می شدند . با این اقدام این بیماری ده دهه سی در آباده از بین رفت .

2- دکتر انوشیروانی در سه دبیرستان شهر آباده درس بهداشت کلاس سوم دبیرستان (نهم)را به عهده داشت واین عمل کمکی به بهداشت فردی می نمود ودانش آموزان از این فرصت برای معالجه بیماریهای خود استفاده می کردند.

افزایش پرسنل بیمارستان

به سبب تنها بیمارستان میان راهی بین اصفهان وشیراز ونیز کمی گسترش شهر آباده ,تعداد پرسنل وپزشک بیمارستان زیادتر شد.

درسال 1331بیمارستان نیز یک دندانپزشک فارغ التحصیل دانشگاه تهران (به نام دکتر تقوی )داشت که تا پایان دوره خدمتش در دهه پنجاه در آباده اقامت داشت وعصرها هم درمطب کار می کرد .

افزایش تخت بیمارستان

با نماینده شدن امیـــد ســـالار در مجــلس شورای ملی واعمال نفوذ در وزارت بهداری , تـــوانست در ســــال 1336 تعـــداد تختهـــای بیمــارستــان امیــد ســالار را به 25 تخت برساند.(فرهنگ شهرستان آباده ,1337,ص16)

تإسیس آزمایشگاه

به همــان دلیل اعمــال نفوذ امیــد سـالار ,حدود سال 1338 آزمایشگاه بیمارستان با یک کارمند (با گذراندن دوره یکساله آزمایشگاهــی )به نام آقای معمار (غیر بومی )وبه سرپرستی شادروان دکتر صادق رضانیا داروساز (1355-1310)تإسیس شد ومحل آن در دو اتاق بیمارستان بود.

تإسیس بهداری سوریان

در این دهه , حدود سال 1337 پزشکی به نام دکتر پاکباز به عنوان پزشک دولتی وارد سوریان می شود ومطبی دایر می کند وعمل پزشکی قانونی را هم انجام می دهد . مطب وی در یک اتاق استیجاری بود .

تردیدی نیست دراین دهه بهداری اقلید هم گسترش داشته است.

با توجه به اینکه در آغاز دهه دو داروخانه در شهر آباده وجود داشت که هر دو تجربی بودند ,در حدود سال 1336 افزون بر آن دو داروخانه با سرپرستی یک داروساز فراغ التحصیل دانشگاه تهران (به نام اکبر امامی )شروع به کار کرد وحدود سال 1340 این داروخانه به اصفهان انتقال یافت .

تردیدی نیست خارج از شهرها ,پزشکان تجربی غیر مجاز در تمامی بخش های شهرستان آباده به فعالیت مشغول بودند.

دهه چهل :

شرایط اقتصادی ایران از دهه بیست همچنان نامساعد است وهیچ تغییری در شرائط زندگی مردم عادی ایجاد نکرده است . ارقام اقتصادی نشانگر آن است که درسال 1338درآمد سرانه ایران 100دلار (با نرخ برابری 70 ریال )بوده است .

بنابراین از سال 1342تا 1346که برنامه عمرانی دوم اجرا شده است عاملی سبب می شود که درتولیدات صنعتی تغییراتی بوجود آید. البته از پنج سال اول یعنی از سال 1340 تا 1345ما به هیچ وجه آماری که بیانگر وضع بهداشت ودرمان باشد در دست نداریم .

آمار سال 1345

آمـــار موجود این ســـال نشانگـــر است که درآباده یک بیمارستان (همــان بیمــارستــان امیدسالار ) ودرمانگاه شیروخورشید وجود داشته است .

آمار سال 1346تا 1347

کتابی در سال 1346 یا 1347چاپ ومنتشرمی شود که تاریخ انتشار ندارد ولی از محتوی آن مشخص است که در یکی از این دو سال منتشر شده است . آماری که دراین کتاب آمده است چنین می باشد :

غیر از موسسات درمانی بالامانند بیمارستان امید سالار با 25 تخت ,شهر آباده با پزشک بهداری آموزشگاهها مجموعاٌ 5 پزشک و2 دندانپزشک داشته که دربیمارستان کار می کرده اند ومطب هم داشته اند. ضمناً در سال 1348 دو داروخانه داشته که یکی از این دو به سبب نداشتن جواز کسب تعطیل می شود .

دهه پنجاه

دراین دهه , به نسبت دهه های پیشین آمار واطلاعات بیشتری به شرح زیر در دست داریم .بدین شرح :

تإسیس بیمارستان :

از حدود سال 1348 ساختمان بیمارستانی درخیابان اصلی روبروی پمپ بنزین جدید راه شیراز ساخته می شود ودر سال 1350 با تعداد 50 تخت با نام بیمارستان کوروش کبیر آغاز به کار می کند . بعد از انقلاب به نام بیمارستان امام خمینی (ره)تغییر نام می یابد .

بنابراین در این سال آباده دارای دو بیمارستان با تعداد 75 تخت می باشد ونسبت جمعیت شهر آباده در ازاء هر 295 نفر یک تخت دربیمارستان وجود داشته است .

تعداد پزشکان شهرستان

تعداد پزشکان شهرهای آباده در همین سال 1350 بدین صورت بوده است :

شهر

پزشک

درصد به نسبت فارس

دندانپزشک

درصد به نسبت فارس

نسبت پزشک به جمعیت شهرنشین

نسبت دندانپزشک به جمعیت شهر نشین

آباده

6

9/1

1

5/2

3683

22100

اقلید

3

9/0

5233

ابرقو

1

3/0

8300

صغاد

1

3/0

6300

آمار سال 1359

تعداد پزشکان شهرهای آباده در همین سال 1350 بدین صورت بوده است :

با توجه به پیروزی انقلاب اسلامی درسال 1357 وشوروشوق آن ,به نظر می رسد که هیچ تحولی در امر بهداشت ودرمان آباده نشده است .آمار زیر را از سال 1359 از شهر آباده در دست داریم :

بیمارستان :2

تعداد تخت : 75

درمانگاه :4

پزشک :10

دندانپزشک :1

ماما :8

پزشکیار :10

مطب پزشکی :3

مطب دندانپزشکی :3

داروخانه :2

بخش تزریقات :1

آزمایشگاه :2

کلینیک :3

رادیولوژی ورادیو گرافی

دامپزشکی :1

دامپزشک :7

وبدین ترتیب می بینیم که با افزایش جمعیت وموقعیت عمده شهر آباده بر سر یکی از عمده ترین خطوط مواصلاتی همان تخت بیمارستانی که درسال 1350 داشته , در سال 1359 به همان تعداد ثابت مانده است در حالی که برنامه توسعه سازمان ملل در سال 1353 به دلیل شاهراه عمده مواصلاتی تهران – اصفهان – شیراز پیش بینی “تسهیلات بیمارستانی بیشتر من جمله بانک خون ومتخصصان پزشکی بیشتر ” برای آباده پیش بینی می کند .

منبع: دانشگاه علوم پزشکی شیراز